ΠΟΣΕΙΔΙΠΠΟΣ ΠΕΛΛΑΙΟΣ*

Ελισάβετ Κοσμετάτου, Tulane University

(ekosmet@tulane.edu)

 

Το 2001 οι Ιταλοί παπυρολόγοι Γκουίντο Μπαστιανίνι και Κλάουντιο Γκαλάτσι, τακτικοί καθηγητές των Πανεπιστημίων του Μιλάνου και της Φλωρεντίας αντιστοίχως, δημοσίευσαν ένα νέο, εκτενές και προηγουμένως άγνωστο ελληνικό παπυρολογικό κείμενο που απέδωσαν στον ελληνιστικό ποιητή Ποσείδιππο από την Πέλλα της Μακεδονίας. Για την πρώτη παρουσίαση του κειμένου αυτού συνεργάστηκαν με το Βρετανό φιλόλογο Κόλιν ΄Ωστιν του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ.

 

Δεδομένου ότι το μεγαλύτερο μέρος της αρχαίας ελληνικής γραμματείας χάθηκε κατά τους ύστερους ρωμαϊκούς χρόνους, οι νέες λογοτεχνικές ανακαλύψεις αποτελούν σπάνιο και βαρυσήμαντο γεγονός που χαιρετίζεται με τον αρμόζοντα ενθουσιασμό τόσο από τους ειδικούς, όσο και από το κοινό. Σε αυτές συγκαταλέγονται σημαντικά αποσπάσματα σπουδαίων ποιητών όπως η Σαπφώ (6ος π.Χ. αιώνας), ο Μένανδρος (4ος π.Χ. αιώνας) και ο Καλλίμαχος (3ος π.Χ. αιώνας), των οποίων τα έργα γνωρίσαμε πραγματικά μόλις κατά τα τελευταία 100 περίπου χρόνια χάρη σε παπυρολογικά ευρήματα από τη Αίγυπτο που χρονολογούνται στους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους. Αξιοσημείωτο είναι επίσης το γεγονός ότι ακόμα και η περίφημη Αθηναίων Πολιτεία του Αριστοτέλη, έργο που περιγράφει το αθηναϊκό δημοκρατικό πολίτευμα την εποχή της ακμής του κατά το “Χρυσό Αιώνα του Περικλέους”, αποτελεί παρόμοιο τυχαίο εύρημα. Απ’ όσο γνωρίζουμε, μεταφράσεις των «νέων» ποιημάτων του Ποσειδίππου δεν έχουν δημοσιευτεί σε ελληνικά έντυπα: το παρόν άρθρο του Φαινόμενου είναι το πρώτο! 

 

Η ύπαρξη του νέου παπύρου ήταν ήδη γνωστή από το 1993 όταν έκανε την εμφάνισή του στο ευρωπαϊκό εμπόριο αρχαιοτήτων, κατά πάσα πιθανότητα προερχόμενος από λαθρανασκαφή στην περιοχή του Φαγιούμ της Αιγύπτου. Η περιορισμένη αρχαιολογική μαρτυρία καθιστά σαφές ότι υπήρξε προϊόν ανακύκλωσης στην αρχαιότητα. Ο άγνωστος αρχαίος ιδιοκτήτης του παπύρου τον πέταξε στα σκουπίδια και ο κύλινδρος κατέληξε στο εργαστήρι ενός καλλιτέχνη που κατασκεύαζε τρισδιάστατες μάσκες και μπούστα για μούμιες χρησιμοποιώντας ναστόχαρτο (χαρτόνι), στόκο, δηλαδή γύψο ενισχυμένο με ζωική κόλλα, και φύλλο χρυσού. Μέρος της επιφάνειας του στόκου, μάτια, μαλλιά, κλπ. απλώς χρωματιζόταν. Τέτοια ευρήματα είναι πολύτιμα αφού οι παπυρολόγοι αποκολλούν το μπούστο της μούμιας και διαλύουν το ναστόχαρτο ακολουθώντας ειδική μέθοδο προκειμένου να περισυλλέξουν τα άχρηστα για τους αρχαίους λογοτεχνικά κείμενα, δημόσια έγγραφα και ιδιωτικά αρχεία. Πρόσφατες έρευνες στην παπυρολογική συλλογή του Βερολίνου που προέρχεται κατά το πλείστον από κείμενα που κάποτε κατέληξαν να γίνουν ναστόχαρτο, οδήγησαν στη συγκλονιστική ανακάλυψη εγγράφου που είχε υπογραφεί από την ίδια την Κλεοπάτρα!

 

Ο πάπυρος του Ποσειδίππου αγοράστηκε από ιταλική τράπεζα για λογαριασμό του Πανεπιστημίου του Μιλάνου και φέρεται ότι κόστισε περίπου ένα εκατομμύριο δολάρια. Πρόκειται για την παλαιότερη γνωστή ποιητική συλλογή του δυτικού κόσμου. Ο πάπυρος χρονολογήθηκε παλαιογραφικά, δηλαδή με βάση τη γραφή, στον ύστερο 3ο αιώνα π.Χ. Η συλλογή περιέχει 112 επιγράμματα και είναι οργανωμένη κατά θεματικές ενότητες οι οποίες αναγράφονται εν είδει τίτλου στην αρχή κάθε ομάδας ποιημάτων. Αν και το όνομα του ποιητή δεν διασώζεται και 110 από τα επιγράμματα αυτά ήταν προηγουμένως άγνωστα σε μας, τα εναπομείναντα δύο είχαν συμπεριληφθεί στην βυζαντινή Παλατινή και Πλανούδειο Ανθολογία, οι οποίες τα απέδιδαν στο Μακεδόνα επιγραμματοποιό Ποσείδιππο. Είναι αξιοσημείωτο ότι μέχρι το 2001 γνωρίζαμε μόνον 29 ποιήματά του ποιητή αυτού, τα περισσότερα επιγράμματα.

 

Ο Ποσείδιππος γεννήθηκε στην Πέλλα, γεγονός το οποίο τονίζει γεμάτος περηφάνεια σε αποσπασματικά σωζόμενη ελεγεία του που φέρει τον τίτλο Σφραγίς και αποτελεί ένα είδος “διαθήκης” του ποιητή της:

 

Το γένος μου είν’ απ’ την Πέλλα! Είθε το άγαλμά μου

να στηθεί εκεί, να κάθομαι διαβάζοντας βιβλίο

στην πολυσύχναστη αγορά της πόλης μου.

…..

ούτ’ ένα δάκρυ ας μη χυθεί για μένα, αλλά μια μέρα, να διαβώ,

στα γηρατειά μου, το μυστικό το μονοπάτι του Ραδάμανθυ.

Αγαπημένος απ’ ολόκληρη την πόλη μου κι από τους συμπολίτες,

όρθιος, χωρίς μπαστούνι, να τα ΄χω τετρακόσια όταν μιλώ στο πλήθος,

ν’ αφήσω στα παιδιά μου άφθονο βιος και σπίτι.

(AB 118 Μετάφραση: Ε. Κοσμετάτου)**

 

Ο Ποσείδιππος μετανάστευσε από τη Μακεδονία στην Αλεξάνδρεια και υπήρξε εξέχουσα προσωπικότητα της αυλής του βασιλέως Πτολεμαίου του Β΄ Φιλαδέλφου (283-246 π.Χ.). Είναι επίσης πιθανόν ότι ανέλαβε διπλωματικές και θρησκευτικές αποστολές στην Ελλάδα εκπροσωπώντας τον ηγεμόνα και εργοδότη του, όπως μας πληροφορούν επιγραφές από τους Δελφούς και τη Δήλο. Από τα ποιήματά του μαθαίνουμε ότι ήταν θρήσκος και μυημένος στα μυστήρια. Παρουσίασε αξιόλογα δείγματα γραφής που έγιναν διάσημα στην αρχαιότητα. Ένα από αυτά τα διάσημα επιγράμματα αναφέρεται στους πόνους και καημούς του έρωτα:

 

Τζιτζίκι εμένα των Μουσών σ' αγκάθια μ' έχει ρίξει

δεμέν' ο Πόθος, μ' άναψε και φλέγει με σιγά

κι αυτή η ψυχή που κούρασαν το διάβασμα κι η θλίψη,

τ' άλλ' αψηφά και τον τρελό θεό κακολογά.

(ΑΒ 137 Μετάφραση: Σίμος Μενάρδος)

 

Έχοντας εντρυφήσει στην ιστορία και τις παραδόσεις του ελληνισμού της Αιγύπτου πριν από τον Αλέξανδρο, ο Ποσείδιππος δίνει το στίγμα μιας εποχής κατά την οποία διαχέεται ο ελληνικός πολιτισμός.  Εμπνευσμένος, ανάμεσα στα άλλα, από το ύφος και τη θεματολογία της Σαπφώς, ο ποιητής εκφράζει ταυτόχρονα τη χωρο-χρονική συνέχειά του ελληνικού πνεύματος στα νέα εδάφη της αυτοκρατορίας του Μακεδόνα κατακτητή και ειδικότερα στην Αίγυπτο. Το επίγραμμά του με τον τίτλο Δωρίχα συνδέεται με περίφημη ωδή που συνέθεσε η Σαπφώ στην απελπισμένη προσπάθειά της να αποσπάσει τον αδελφό της Χάραξο από τα νύχια της ομώνυμης περιβόητης Ελληνίδας εταίρας από το Δέλτα του Νείλου, η οποία οδήγησε πολλούς εραστές της σε οικονομική καταστροφή:

 

Τα κόκαλά σου γίνανε σκόνη προ πολλού, Δωρίχα.

Διαλύθηκε στο χώμα κι η κορδέλα των μαλλιών, το μυρωμένο ρούχο.

Μ’ αυτό κάποτε τύλιγες τον τυχερό το Χάραξο κι οι δυο, μια σάρκα,

απλώνατε τα χέρια για να πιείτε το κρασί απ’ τα ποτήρια της αυγής.

Τι απόμεινε από σε; Για σε μιλούν και θα μιλούν μες στους αιώνες

οι αγαπημένες λευκές στήλες των στίχων της Σαπφώς.

Ευλογημένο τ’ όνομά σου. Η Ναύκρατις θα το φυλάξει ξακουστό

μες στους αιώνες που θα πλέουν τα καράβια από τη θάλασσα στο Νείλο.

(ΑΒ 122 Μετάφραση: Ε. Κοσμετάτου)

 

 

Ο νέος πάπυρος του Ποσειδίππου χωρίζεται σε εννιά θεματικές ενότητες. Κατά πάσα πιθανότητα έχουν σωθεί τα περισσότερα επιγράμματά του και εικάζεται ότι το πρώτο, χαμένο, ποίημα αποτελούσε πρόποση για το συμπόσιο στο οποίο θα διαβαζόταν η ποιητική συλλογή. Σ’ αυτό το συμπέρασμα μας οδηγούν πληροφορίες από αρχαίους συγγραφείς, καθώς και σωζόμενα δείγματα, ένα από τα  οποία αποδίδεται στον Ποσείδιππο από την Παλατινή Ανθολογία:

 

Κέρνα, λαγήνα μου αττική, του Βάκχου το δροσάτο

χυμό, να πιούμε στην υγειά της συντροφιάς μας όλης.

Ζήνωνα, κύκνε μας σοφέ, και μούσα του Κλεάνθη,

για πάψετε ο γλυκύπικρος Έρωτας να μας ζήσει.

(ΑΒ 123 Μετάφραση: Γ. Κοτζιούλας)

 

 

Η πρώτη ομάδα επιγραμμάτων έφερε τον τίτλο Λιθικά και αποτελεί κυρίως μαρτυρία της την ελληνιστικής μόδας για ημιπολύτιμους λίθους, που έγιναν γνωστοί μετά από τις ινδικές κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου, καθώς και αναφορά στη συλλεκτική μανία των Πτολεμαίων βασιλέων. Ο ποιητής περιγράφει την ομορφιά των λίθων και θαυμάζει την παλέτα της φύσης, καθώς και τη μαστοριά του τεχνίτη:

 

Όμορφα χάραξε τον Πήγασο -με χέρι και με νου

ο μάστορας πάνω σε ίασπη στο χρώμα τ' ουρανού.

Γιατί στ' Αλήιο στην Κιλικία έπεσε ο Βελλεροφών

μα το πουλάρι πέταξε στο μαυρογάλαζο των ουρανών.

Και στην αιθέρια πέτρα πάνω, έβαλε δίχως καβαλλάρη

μονάχο τ' άλογο, να τρέμει ακόμα μες στο χαλινάρι.

(ΑΒ 14 Μετάφραση: Ν. Σαραντάκος)

 

 

Ο ποιητής όμως δεν θαυμάζει μόνον τον ημιπολύτιμο λίθο ως κόσμημα. Εκφράζει επίσης το δέος του μπροστά στην αγριάδα του ακατέργαστου λίθου, του βράχου και τέλος του Κοσμοσείστη Ποσειδώνα στον οποίον προσεύχεται ζητώντας του να προστατέψει το βασίλειο του Πτολεμαίου:

 

Κι αν την Ελίκη μ' ένα κύμα σου κάποτε χτύπησες

κι όλην μαζί από ψηλά τη γκρέμισες σ' αμμώδη μέρη

στην Ελευσίνα λαίλαπα εκατοδύναμη αν δεν ρίχτηκες

η Δήμητρα γιατί σου φίλησε το χέρι,

αχ Ποσειδώνα μου, του Πτολεμαίου τη χώρα

με τα νησιά και τους γιαλούς, ακίνητη έχε τώρα!

(ΑΒ 20 Μετάφραση: Ν. Σαραντάκος)

 

Η δεύτερη ομάδα επιγραμμάτων έχει τον τίτλο Οιωνοσκοπικά και αναφέρεται στη μαντική τέχνη και την παρατήρηση των οιωνών. Ο ποιητής μας προσφέρει έναν οδηγό-“οπλοστάσιο” για την πρόβλεψη του μέλλοντος με σκοπό τον επηρεασμό του προς το καλύτερο. Ταυτόχρονα παρέχει ένα πανόραμα της καθημερινής ζωής στην Αίγυπτο κατά την πτολεμαϊκή περίοδο σε άμεση σύνδεση με τα σημάδια που προμηνούν καλό:

 

Σαν δεις τον θυελλοπόρο να ζυγιάζεται από ψηλά

και μέσα στα κύματα της θάλασσας να βουτά,

καλό σημάδι να το θεωρείς, ψαρά.

Ρίξε το πολυάγκιστρο και τα δίχτυα και τους κιούρτους σου.

Ποτέ δεν θα γυρίσεις μ’ άδεια χέρια.

(ΑΒ 23 Μετάφραση: Ν. Σαραντάκος)

 

 

και άλλοτε κακό, είτε για τον ταξιδιώτη:

 

Άμα στον ίδιο τόπο συναντήσεις

κορυδαλλό και καρδερίνα, προσοχή!

Μαζί τα δυο είναι κακό σημάδι.

έτσι τα είδε πεζοπόρος κι ο Ευέλθων

στην Αιολίδα, πλάι στη Σιδήνη:

ληστές κακοί τον έστειλαν στον Άδη.

(AB 29 Μετάφραση: Ν. Σαραντάκος)

 

 

είτε για το στρατιώτη-μισθοφόρο που αναζητεί μια καλύτερη τύχη:

 

Σαν έβγαινε ο Αντίμαχος στους Ιλλυριούς ενάντια

του κουβαλούσ’ ο υπηρέτης άρματα και ζώνη

μα πέφτει ως σκόνταψε στης μέσ’αυλής πα το κοτρώνι.

Κακό σημάδι· τ’ Αντιμάχου η καρδιά πολύ ταράχτη.

Φύγαν· κι ο δούλος γύρισε λίγην κρατώντας στάχτη,

απ’ τον πελώριον ήρωα ό,τι είχεν απομείνει.

(AB 32 Μετάφραση: Ν. Σαραντάκος)

 

 

Σημαντική θέση στη νέα ποιητική συλλογή του Ποσειδίππου κατέχουν τρεις σειρές επιτυμβίων επιγραμμάτων με τους τίτλους Επιτύμβια, Ναυαγικά και Τρόποι (δηλ. δύστροποι χαρακτήρες). Εδώ ο ποιητής εμπνέεται από πραγματικούς μελαγχολικούς επιταφίους που πρωτοδημοσιεύτηκαν κατά την κλασσική και ελληνιστική περίοδο από αρχαίους ιστορικούς όπως ο Πολέμων από το Ίλιο και άλλοι και που έγιναν ως εκ τούτου δημοφιλείς κατά τη διάρκεια δημοσίων αναγνώσεων. Τα Επιτύμβια περιέχουν κυρίως επιταφίους γυναικών και είναι πολύτιμα για τις πληροφορίες που μας παρέχουν για την απασχόληση των γυναικών κατά την ελληνιστική εποχή. Τα επιγράμματα εξυμνούν γυναίκες από όλες τις κοινωνικές τάξεις, από την αρχιεργάτισσα που γέρασε εκπαιδεύοντας νέες κοπέλες περί τα του οίκου:

 

Γρηά εγώ εργάτισα, γέρασα με μωράκια

εγώ η Βατίς, στο σπίτι της Αγαθονίκης στη Φωκίδα.

Πώς να δουλεύουν το μαλλί, κορδέλες για την κεφαλή

με νήματα πολύχρωμα τα μάθαινα να φτιάχνουν και σκουφάκια

και στο κατώφλι των νυφιάτικων θαλάμων σαν τα είδα

με θάψαν, τη γριά εμένα με τη βέργα μου, τα κοριτσάκια.

(ΑΒ 46 Μετάφραση: Ν. Σαραντάκος)

 

στην Κύπρια Ονασαγοράτιδα που έφυγε πλήρης ημερών έχοντας ζήσει μια γεμάτη, ζηλευτή ζωή:

 

Ενθάδε κείται η Ονασαγοράτις

που έφτασε τόσα παιδιά να δει

κι αρμαθιαστές γενιές παιδιών απ’ τα παιδιά της,

τέσσερις εικοσάδες όλα τους μαζί·

ζούσε στα χέρια και στην αγκαλιά λοιπόν

γριούλα ογδόντα απογόνων λατρεμένη

και σαν έφτασε χρόνους εκατό

τη στάχτη απ’ το πυρ τη φαγωμένη

απ’ το ευτυχισμένο του Ονασά το θρέμμα

οι Πάφιοι την απόθεσαν εδώ.

(ΑΒ 47 Μετάφραση: Ν. Σαραντάκος)

 

στη σκλάβα Βιθυνίδα που ανταμείφθηκε για τα τόσα χρόνια πίστης στ’ αφεντικά της με μια νεκρική στήλη που διατηρεί τη μνήμη της, ιδέα που ήταν συνδεμένη με την αγωνία των αρχαίων μπροστά στη λήθη του θανάτου:

 

Σ’ εμέ τη συνετή, τη Βιθυνίδα, μου αρκεί

πλάι σε καλούς αφέντες να’ μαι σκλάβα εγώ θαμμένη

τη λευτεριά δεν την πεθύμησα, να μένει·

από τη λευτεριά καλύτερ’ είν’ η στήλη μου η νεκρική.

(ΑΒ 48 Μετάφραση: Ν. Σαραντάκος)

 

 

Αναφορές σε γλυπτές επιτύμβιες στήλες που είναι ήδη γνωστές από την αρχαιολογική μαρτυρία διηγούνται την τραγική ιστορία γυναικών που πέθαναν στη γέννα:

 

Για πέντε γέννες πλάι στο κρεβάτι σου η Ελευθώ

σου παραστέκονταν και σε προστάτευε καλή κυρά·

στην έκτη φτάνοντας στη γέννα χάθηκες· και το μικρό

κι εκείνο έσβησε όταν περάσανε μέρες εφτά,

αναζητώντας σου τον φουσκωμένο ακόμα τον μαστό·

και για τους δύο σας στο μνήμα χύθηκαν δάκρυα καυτά·

τώρα οι θεοί θα τα προσέχουν τα πέντε σου παιδιά

και τ’ άλλο, ασιάτισα κυρά, στα γόνατα εσύ θα το κρατάς.

(ΑΒ 56 Μετάφραση: Ν. Σαραντάκος)

 

 

Από την άλλη μεριά, επιτάφιοι γερόντων, όπως αυτός του μύστη Μνησίστρατου, επαναλαμβάνουν την ευχή που εξέφρασε ο Ποσείδιππος ήδη στη Σφραγίδα του για καλά γεράματα και ανώδυνο θάνατο:

 

Σαν πήρε ο Μνησίστρατος το δρόμο,

που απ' την πυρά στον Άδη κατεβαίνει,

«Μη με θρηνήσετε παιδιά μου,» προσευχόταν,

«πατροπαράδοτα μόν’ ρίξτε χώμ' αγαπημένο,

πά' στου πατρός σας το ψυχρό κουφάρι,

τι στα εξήντα μου, ακόμα άντρας σβέλτος

κι όχι βαριόγερος, στων ευσεβών τη χώρα φεύγω.»

(ΑΒ 60 Μετάφραση: Ν. Σαραντάκος)

 

 

Τα Ναυαγικά του Ποσειδίππου περιέχουν επιταφίους των όσων πνίγηκαν σε ναυάγια, που ήταν ανέκαθεν ο εφιάλτης των ναυτικών:

 

Τον άξιο Πύθερμο, αν μαύρη γη εσύ τον κρύβεις,

τον Πύθερμο, που χάθηκε στα κρύα του Γενάρη,

αλαφροσκέπαστον· κι αν κύριε της θάλασσας εσύ τον έχεις πάρει,

απόθεσέ τον άθικτον πα' στη γυμνή αμμουδιά της Κύμης,

περιφαινόμενον· και τον νεκρό, καθώς είναι το πρέπον,

του πόντου δέσποτα, στην πάτρια γη του απόδοσέ τον.

(ΑΒ 93 Μετάφραση: Ν. Σαραντάκος)

 

 

Οι Τρόποι εκφράζουν το παράπονο του κακότροπου νεκρού που παρακαλά τον περαστικό να σταματήσει μπροστά στο μνήμα του και να διαβάσει δυνατά το επίγραμμα αποτίνοντας τιμή στη μνήμη του και στερνή παρηγοριά:

 

Περνάς χωρίς να με ρωτάς (ως η συνήθεια θέλει)

ποιος είμαι, πού γεννήθηκα και ποια είν' η γενιά μου·

κοίτα με που αναπαύομαι, φίλε, και τ' όνομά μου

Σωσής Αλκαίου, απ' την Κω, ίδιος με σένα εν τέλει.

(ΑΒ 103 Μετάφραση: Ν. Σαραντάκος)

 

 

Μια από τις μεγαλύτερες εκπλήξεις που μας επιφύλασσε ο “Νέος Ποσείδιππος” ήταν η ενότητα επιγραμμάτων με τον τίτλο Ιππικά. Αναφέρονται σε νίκες της πτολεμαϊκής βασιλικής οικογένειας και αρκετών αυλικών τους στους πέντε τότε Πανελλήνιους αγώνες: τα Ολύμπια, Πύθια, Νέμεα, Ίσθμια και Πτολεμαία. Σημαντικό είναι το γεγονός ότι ο Ποσείδιππος φαίνεται πως συνέθεσε και δημοσίευσε ολόκληρη την ποιητική αυτή συλλογή για τη Βερενίκη, κόρη του Πτολεμαίου Β΄ Φιλαδέλφου, αδελφή του Πτολεμαίου Γ΄ Ευεργέτη και αργότερα άτυχη σύζυγο του βασιλέως Αντιόχου Β΄ της Συρίας από το 252 μέχρι το 246 π.Χ. Η πριγκίπισσα έλαβε μέρος και νίκησε σε αρκετές αρματοδρομίες και ανακηρύχθηκε Ολυμπιονίκης το 260 ή το 256, εποχή που ο Ποσείδιππος μάλλον δημοσίευσε το βιβλίο του. Οι νίκες της εντάσσονται στα ανάλογα αθλητικά κατορθώματα των προγόνων της σε ένα από τα ωραιότερα ποιήματα της συλλογής, στο οποίο η νεαρή βασίλισσα διαλαλεί επίσης τη Μακεδονική καταγωγή της σύμφωνα με τη συνήθεια της εποχής:

 

Ω ποιητές, τη δόξα μου όλοι διαλαλήστε

αν πράγματα γνωστά αγαπάτε να διηγείστε

γιατί’ν’ αρχαίο μου το κλέος· προπάτοράς μου ο Πτολεμαίος,

με τ’ άτια του στο στάδιο της Πίσας κέρδισε τη νίκη

και του πατρός μου η μητέρα, η Βερενίκη·

Και ο πατέρας μου στο άρμα, το ίδιο,

βασιλιάς γιος βασιλιά, μ’ όνομα ίδιο,

Κι η Αρσινόη μέσα σε μια μέρα κατακτά

στεφάνια τρία σ’ αγωνίσματα ζευκτά

Και τώρα εγώ, βασίλισσα παρθένα, στις γυναίκες ξακουστή,

διατάζω η σεπτή του πατρός μου οικογένεια θεϊκή να ονομαστεί,

Τόσες νίκες απ’ τον ίδιο οίκο η Ολυμπία έχει αντικρύσει

παιδιά παιδιών με τ’ άρματά τους αθλοφόρα έχει τιμήσει

και τώρα Μακεδόνες, της βασίλισσας της Βερενίκης

στο τέθριππο, τραγουδήστε, το στέφανο της νίκης.

(AB 78 Μετάφραση: Ν. Σαραντάκος)

 

Η νίκη στην αρματοδρομία στα Πύθια του Καλλικράτη από τη Σάμο, που είναι γνωστός από την ιστορία ως νησίαρχος (διοικητής των νησιών του Αιγαίου) του Πτολεμαίου, περιέχει και ένα άγνωστο ανέκδοτο που αφορά μια παράξενη διαιτησία που ο ίδιος απαθανάτισε αφιερώνοντας χάλκινο τέθριππο σύνταγμα στους Δελφούς. Το μνημείο αυτό δεν έχει σωθεί, αλλά ήταν ανάλογο με το χάλκινο τέθριππο του πρώιμου 5ου αιώνα π.Χ. στο οποίο ανήκε ο γνωστός Ηνίοχος του μουσείου των Δελφών που αφιέρωσε ο τύραννος της Γέλας Πολύζαλος μετά από δική του νίκη στα Πύθια:

 

Στο τέθριππο το δελφικό η σβέλτη φοραδίτσα

μ’ άρμα μαζί θεσσαλικό στο τέρμα ίσια πέφτει

και μ’ ένα νεύμα μοναχά της κεφαλής νικάει·

υψώθη θόρυβος πολύς απ’ τους αρματηλάτες

ω Φοίβε, στους κριτές μπροστά της Αμφικτιονίας·

εκείνοι τότε ρίξανε τα σκήπτρα τους στο χώμα

με κλήρο οι ηνίοχοι το νικητή να βγάλουν·

κι εκείνη από δεξιά, με το κεφάλι κάτω

ντόμπρα ένα σκήπτρο τράβηξε, σιμά της και το πήρε,

μέσα σε τόσα σερνικά ατρόμητο κορίτσι·

Μυριόστομη τότε φωνή από το πλήθος βγαίνει

πως η φοράδα τον τρανό το στέφανο αξίζει.

Κι ο Καλλικράτης κέρδισε τη δάφνη ο Σαμιώτης

και στους Φιλάδελφους Θεούς του αγώνα την εικόνα

αρματολάτη χάλκινο με τ’ άρμα αφιερώνει.

(ΑΒ 74 Μετάφραση: Ν. Σαραντάκος)

 

 

Η ομάδα των Ανδριαντοποιϊκών αποτελεί ηχώ της κριτικής των αρχαίων γλυπτών κατά την πρώιμη ελληνιστική περίοδο. Εξυμνεί το έργο του Μύρωνα και του Λυσίππου, αλλά αντηχεί επίσης από το θαυμασμό των συγχρόνων του Ποσειδίππου για το θαύμα του Κολοσσού της Ρόδου:

 

Τον Ήλιο το θεόρατο να φτιάξουν οι Ροδίτες

θέλαν διπλάσιο, μα όρισε ο Λίνδιος ο Χάρης

τρανότερο απ’ τον Κολοσσό τεχνίτης να μη στήσει

άγαλμα· κι αν ο Μύρωνας τετράπηχο σηκώνει

περήφανος, όμως ο Χάρης πρώτος με την τέχνη

μορφή χαλκούργησε ίσαμε τη γης τόσο μεγάλη.

(ΑΒ 68 Μετάφραση: Ν. Σαραντάκος)

 

Αλλά ο Ποσείδιππος έγραψε και άλλο επίγραμμα εξυμνώντας τα επιτεύγματα της βασιλείας του Πτολεμαίου Β΄ όπου περιγράφει τον περίφημο Φάρο της Αλεξάνδρειας και το άγαλμα του θαλάσσιου θεού Πρωτέα που στoίχιωνε την Αίγυπτο κατά την ελληνική παράδοση που αναφέρουν ποιητές πριν τον Ποσείδιππο από τον Όμηρο μέχρι τον Ευριπίδη. Το επίγραμμα αυτό ήταν ήδη γνωστό πριν την ανακάλυψη του “Παπύρου του Μιλάνου” :

 

Σωτήρα των Ελλήνων, φρουρέ του Φάρου, Πρωτέα αφέντη μου,

ο Σώστρατος σ’  αφιέρωσε, του Δεξιφάνη ο γιος από την Κνίδο.

Γιατί στην Αίγυπτο δεν έχει υψώματα ή βουνά όπως στις νήσους,

και το λιμάνι κι η αποβάθρα ειν’ χαμηλά.

Γι’ αυτό κι αυτός ο πύργος που λογχίζει τους αιθέρες,

όρθιος κι ευθυτενής, είν’ ορατός για μίλια μακρυά

τη μέρα, μα τη νύχτα ο νάυτης που στο κύμα ταξιδεύει

θα δει το μέγα πυρ που καίει στην κορυφή του από μακρυά

Και δε θα χάσει το δρόμο της σωτηρίας του Διός, Πρωτέα, κανείς

που ταξιδεύει προς τα δω, κι ας έρχεται από το Κέρας του Ταύρου.

(ΑΒ 115 Μετάφραση: Ε. Κοσμετάτου)

 

 

Τα ποιήματα της ενότητας των  Αναθεματικών αναφέρονται σε αφιερώματα από ιερά και ειδικότερα στη λατρεία της θεοποιημένης Αρσινόης Β΄ Φιλαδέλφου, αδελφής και συζύγου του Πτολεμαίου Β΄ και θετής μητέρας της Βερενίκης:

 

Σε σένα, Αρσινόη μου, χαρίζω το φίνο αυτό λινό από τη Ναύκρατη,

που ο αέρας τις πτυχές του ανεμίζει. Μ’ αυτό, κυρά μου, ήθελες

το κάθιδρο γλυκό σου πρόσωπο να σκουπίσεις,

κατάκοπη μετά από κάματο σκληρό.

Έτσι στο όνειρό μου φανερώθηκες, Φιλάδελφη θεά, κρατώντας δόρυ

στο ένα σου χέρι, ασπίδα κοίλη κάτω από τη μασχάλη.

Τ’ άσπρο μαντήλι αυτό, μετά από αίτημά σου,

αφιέρωσε η Μακεδόνισα παρθένα Ηγησώ.

(ΑΒ 36 Μετάφραση: Ε. Κοσμετάτου)

 

 

Τέλος, τα Ιαματικά, είναι εμπνευσμένα από επιγραφές γνωστές ως Ιάματα που έχουν βρεθεί σε αρχαία Ασκληπιεία.

 

Κουφός ο Ασκλάς ο Κρητικός, δεν δύνονταν ν’ ακούσει

μήτε κυμάτων μουγκρητό μήτε βουή τ’ ανέμου

τον Ασκληπιό προσκύνησε και σπίτι του γυρνώντας

μέχρι και πίσ’ από τον τοίχο να μιλάν ακούει

 (ΑΒ 99 Μετάφραση: Ν. Σαραντάκος)

 

 

Τα νέα επιγράμματα του Ποσειδίππου δεν αποτελούν μόνον σημαντικό φιλολογικό γεγονός αλλά και πολύτιμη μαρτυρία για την ιστορία του ελληνιστικού κόσμου και του πτολεμαϊκού βασιλείου ειδικότερα. Μας προσφέρουν ένα καλειδοσκόπιο της καθημερινής ζωής στην εποχή του ποιητή, μέσα απ’ το οποίο παρελαύνουν για μια ακόμα φορά η ζωή κι ο θάνατος, ξαναζωντανεύουν αθλητικές νίκες και ήττες, το θαύμα της τέχνης και της φύσης, η χαρά και ο ανθρώπινος πόνος, μια ολόκληρη εποχή συμπυκνωμένη μέσα σ’ ένα μικρό επίγραμμα. Πέρα από τον τάφο ο Ποσείδιππος μας καλεί, περαστικούς της ζωής όπως ήταν κάποτε και κείνος, ακριβώς όπως και ένας από τους ήρωές του:

 

Το βήμα σου σιγάνεψε και δεν θα χάσεις,

πολλά δεν σου ζητώ, απ' την Ερέτρια μόνο κάποιον να γνωρίσεις·

μ' αν πάλι θες το δρόμο σου φίλε να συνεχίσεις,

μάθε: είχα -μα το Θεό- με τον σοφό Μενέδημο σπουδάσει.

(AB 104 Μετάφραση: Ν. Σαραντάκος)

 

 

 

*Ιστοσελίδα για τον Ποσείδιππο του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ με οκτώ εκδόσεις του αρχαίου κειμένου, μεταφράσεις σε διάφορες γλώσσες, βιβλιογραφία και σχόλια: http://www.chs.harvard.edu/publications.sec/classics.ssp/issue_i_posidippus.pg

 

**Οι παραπομπές αναφέρονται στην έκδοση απάντων των ευρισκομένων ποιημάτων που αποδίδονται στον Ποσείδιππο από τους Austin, C. and G. Bastianini, Posidippi Pellaei quae supersunt omnia (Milano 2002).

 

Επιστροφή