Το παρακάτω κείμενο είναι τμήμα επιστολής που έστειλα το 1994 ή 1995 στον αείμνηστο Δημ. Λουκάτο, παίρνοντας αφορμή από το άρθρο του «Τα λαογραφικά της τράπουλας» το οποίο περιλαμβάνεται στο γοητευτικό του βιβλίο «Χριστουγεννιάτικα». Στο άρθρο αυτό ο Λουκάτος γράφει ότι «Γλωσσικά και λαογραφικά ενδιαφέρει πολύ η ποικιλία των ονομάτων αυτών [των παιχνιδιών της τράπουλας], καθώς και των ειδικών εκφράσεων στην πορεία του παιγνιδιού, που θα έπρεπε να είχαν συγκεντρωθεί συστηματικά».

 

Το γράμμα μου είχε τρία μέρη: το πρώτο μέρος περιλάμβανε παροιμίες και εκφράσεις που χρησιμοποιούν εικόνες από την τράπουλα και τη χαρτοπαιξία (π.χ. τα βρήκε μπαστούνια, δεν παίρνει πρέφα, έμεινε στον άσσο, δεν πιάνει χαρτωσιά, πέρασε στο ντούκου κτλ.) σε συμπλήρωση σχετικού καταλόγου που παρέθετε ο Δ. Λουκάτος στο άρθρο του. Το κομμάτι αυτό το δημοσίευσε ο Δ.Λ. στο τεύχος του περιοδικού Λαογραφία που κυκλοφόρησε την εποχή εκείνη. Ίσως το ανεβάσω στις σελίδες μου αργότερα.

 

Το τρίτο μέρος της επιστολής περιείχε ορολογία της πρέφας αλλά θέλει αρκετή συμπλήρωση. Οπότε παρουσιάζω εδώ το δεύτερο μέρος, με παροιμίες (ή παροιμιακούς κανόνες) της πρέφας. Αν κάποιος αναγνώστης ξέρει κι άλλες τέτοιες παροιμίες, παρακαλείται θερμά να μου στείλει ηλεμήνυμα!

 

Ν.Σ.

 

 

 

Παροιμίες της πρέφας

 

Εδώ δεν εξετάζω παροιμίες που χρησιμοποιούν εικόνες από την τράπουλα, αλλά παροιμίες (γνωμικές κυρίως) και φράσεις, που αφορούν το ίδιο το παιχνίδι της πρέφας, εμπειρικούς τρόπον τινά κανόνες που δίνουν συμβουλές για το σωστό παίξιμο. Σημειώνω ότι αν και έχω ερευνήσει κάπως τη βιβλιογραφία, μόνο σε ένα βιβλίο (του Φασατάκη, Λαογραφία Μελαμπών Ρεθύμνου, σ. 241) βρήκα πέντε τέτοιες παροιμίες. Οι άλλες που παραθέτω είναι από πρώτο χέρι. Τέτοιοι παροιμιακοί κανόνες υπάρχουν υποθέτω για όλα τα παιχνίδια της τράπουλας· λ.χ. το μπριτζ (και ο πρόγονός του το ουίστ) έχει σε όλες τις γλώσσες πλήθος γνωμικά, όπως: eight ever, nine never (αναφέρεται στην εμπάς της ντάμας: με οχτώ φύλλα πρέπει να γίνεται πάντα, με εννιά ποτέ)

 

 

1.      Πάσο - πάσο, κάτω άσσο

  Την λέει ο τρίτος στη σειρά παίχτης, όταν οι άλλοι δύο έχουν αρνηθεί να συμμετάσχουν στην πλειοδοσία, δηλ. έχουν πει πάσο. Εννοεί ότι αφού οι προηγούμενοι δεν έχουν καλό χαρτί, είναι πιθανό τα δυο φύλλα της αγοράς («κάτω») να είναι καλά, ίσως και άσσοι. Και σε παραλλαγή: Πάσο-πάσο κι από κάτω άσσο.

Ο Φασατάκης δίνει την (πιο αισιόδοξη) μορφή: δύο πάσα, δύο άσσοι. Άλλοι λένε: πάσο - πάσο, ατού και άσσο (ενν. βρίσκεις κάτω).

 

Αυτή είναι όμως η μία όψη του νομίσματος... Μερικοί παραλλάζουν την παροιμία σε:

 

2.      Πάσο - πάσο, κάποιος στήθηκε

Διότι οι προηγούμενοι που είπαν πάσο ενδέχεται να έχουν αρκετά καλό χαρτί και να θεώρησαν πιθανότερο και επωφελέστερο να  «βάλουν μέσα» τον τζογαδόρο, αντί να διακινδυνεύσουν οι ίδιοι.

 

Σχετική είναι και η:

 

3.      Καλλιά εσείς, παρά εγώ

(εννοείται: να μπείτε μέσα) Έτσι σκέφτεται ο συντηρητικός παίχτης. Την παροιμία τη δίνει ο Φασατάκης, εγώ την αγνοούσα. Ο τύπος αυτός του παίκτη, που ριψοκινδυνεύει ελάχιστα λέγεται (και στην πρέφα και στην πόκα, αλλά και στο σκάκι) καραμπίνα ή λέμε ότι παίζει καραμπίνα. Η έκφραση προέρχεται από την εικόνα κάποιου που κάθεται στη γωνία με την καραμπίνα σε ενέδρα και περιμένει πότε ο αντίπαλος θα εκτεθεί και θα αποτελέσει εύκολο θύμα.

 

Όμως:

4.      Άμα περιφρονείς το φύλλο σου, γυρνάει και σε φτύνει

Η τρέχουσα αντίληψη μεταξύ των χαρτοπαιχτών είναι ότι η τύχη, το καλό φύλλο, έρχεται κατά περιόδους σε κάθε παίχτη και μετά φεύγει και πάει στον επόμενο. Η παροιμία λέει ότι αν έχεις καλούτσικο φύλλο πρέπει να το εκμεταλλευτείς, γιατί μετά το φύλλο θα «γυρίσει».

 

5.      Όποιος έχει καρρά, δεν έχει κούπες

  Ο Φασατάκης δίνει την αντίθετη εκδοχή: απού έχει κούπες, δεν έχει καρρά. Πρόκειται για "εμπειρικό κανόνα" τον οποίο μουρμουρίζει στο "βγάλσιμο" (στο πρώτο φύλλο) ο αμυνόμενος παίκτης όταν δεν έχει κάποια προφανή «αντάμ» (για να δανειστώ τον όρο από το μπριτζ). Αν και οι δύο μορφές του παροιμιακού κανόνα φαίνονται εξίσου αυθαίρετες (και πιθανότατα είναι), η πρώτη ίσως είναι κάπως πιο εύλογη, και τούτο διότι οι κούπες είναι πιο ψηλά στην ιεραρχία, οπότε αν ο τζογαδόρος έχει εξίσου καλά καρρά και κούπες και έχει δυνατότητα επιλογής, το λογικό είναι να ονομάσει ατού τις κούπες που «γράφουν πιο πολλά» και όχι τα καρρά. Με το να δηλώσει ως ατού τα καρρά, συμπεραίνουμε ότι δεν έχει (εξίσου καλές) κούπες.

 

6.      Καλλιά κάσα, παρά κάσα και καπίκια

Την έχει ο Φασατάκης· δεν την ήξερα, συν τοις άλλοις διότι αναφέρεται στην «κρητική» πρέφα, όπου όταν και οι τρεις παίκτες πάνε πάσσο στην αγορά, παίζουν «με τις πολλές» ή «μιζέρια». Τότε, όποιος πάρει τις περισσότερες μπάζες βάζει κάσα, τόσες μονάδες όσες μπάζες πήρε (Αν λογουχάρη πήρε πέντε μπάζες, θα βάλει πέντε κάσα). Αυτό γίνεται για να αποθαρρύνει το πολύ συντηρητικό παιχνίδι, την «καραμπίνα» που είπαμε παραπάνω. Στην αθηναϊκή πρέφα είναι μάλλον σπάνιο να παίζεται μιζέρια και πάντως δηλώνεται στην αρχή. Ωστόσο, και αυτή η παροιμία επαινεί το συντηρητικό παιχνίδι: υπονοεί ότι αν πας πάσο με καλούτσικο φύλλο, το πολύ που κινδυνεύεις είναι να πάνε όλοι πάσο, να παιχτεί μιζέρια και να βάλεις κάσα, ενώ αν αγοράσεις και μπεις μέσα θα βάλεις πάλι κάσα αλλά θα πληρώσεις επιπλέον και καπίκια.

 

7.      Η πρέφα θέλει υπομονή και το σκαμπίλι τέχνη

ή: ... και το πικέτο τέχνη. Την έχει και ο Φασατάκης. Η παροιμία είναι ευστοχότατη, διότι, πράγματι, η υπομονή είναι το κατ' εξοχήν απαιτούμενο προσόν στην πρέφα: συχνά περνά πολλή ώρα που έχεις πολύ κακό φύλλο· ο ανυπόμονος παίκτης που θα εκβιάσει το φύλλο και θα πλειοδοτήσει στην αγορά θα μπει μέσα και μάλιστα τόσο βαριά που, όσο και αν υπερτερεί στην τεχνική του παιχνιδιού, δεν θα κατορθώσει να καλύψει το χαμένο έδαφος. Υπάρχει και γνωστή αισχρή παραλλαγή στο β' σκέλος (και το μ*νί κυνήγι).

 

8.      Πάσα ντάμα σκεπάζεται, πλην της ατού

Παροιμιακός κανόνας. 'Οταν ο τζογαδόρος παίξει τη ντάμα ενός χρώματος, ο δεύτερος παίκτης που έχει τον άσσο ή τον ρήγα πρέπει να σκεπάσει, δηλ. να βάλει το ρήγα του, αλλιώς κινδυνεύει να μην τον κάνει μπάζα ποτέ (να «τον φάνε τα ποντίκια» όπως λένε οι άγγλοι στο μπριτζ). Όταν όμως πρόκειται για τα ατού, υπάρχει κίνδυνος, αν σκεπάσει, ο άλλος αμυνόμενος να έχει «ξερό» το άλλο μεγάλο φύλλο κι έτσι οι αμυνόμενοι να κάνουν μόνο μία μπάζα αντί των δύο που θα έβγαζαν με σωστό παίξιμο. Εξ ου και ο κανόνας. Επειδή όμως πραγματικός μάστορας είναι όποιος δεν υπακούει τυφλά στους κανόνες, παρά γνωρίζει πότε να τους παραβαίνει, οι καλοί παίκτες ορισμένες φορές δεν υπακούουν και σκεπάζουν και τη ντάμα ατού, λέγοντας μάλιστα, καθώς το κάνουν, όλες οι ντάμες.

 

9.      Στην άκρη ο τζογαδόρος, μεγάλο φύλλο κάτω

Παροιμιακός κανόνας για το βγάλσιμο, το πρώτο φύλλο δηλαδή με το οποίο αρχίζουν οι αμυνόμενοι την επίθεσή τους. (Πιο επίσημα θα λέγαμε «την έξοδο» ή στα μπριτζιστικά «την αντάμ»). Αν ο εκτελεστής παίζει τρίτος στη σειρά, ο αμυνόμενος πρέπει να παίξει δυνατό φύλλο, άσσο ή ρήγα, και δη υποστηριζόμενο από το αμέσως χαμηλότερο (δηλ. άσσο από ασσόρηγα ή ρήγα από ρηγόνταμα)· αν παίξει λιμό, πιθανώς να «βάλει στη μέση» τον άλλο αμυνόμενο, με αποτέλεσμα ο τζογαδόρος να βγάλει μια μπάζα παραπάνω.

.

Και:

 

10.  Στη μέση ο τζογαδόρος, μικρό/λιμό φύλλο κάτω

Παροιμιακός κανόνας που συμπληρώνει τον προηγούμενο. Όταν ο εκτελεστής είναι στη μέση, δηλ. παίζει δεύτερος στη σειρά, παίζουμε λιμό φύλλο για να αξιοποιήσουμε ενδεχόμενο μεγάλο φύλλο του άλλου αμυνόμενου που παίζει τρίτος στη σειρά. Επειδή αυτοί οι δυο παροιμιακοί κανόνες αλληλοσυμπληρώνονται, κυκλοφορούν επίσης σε συνδυασμένη ενιαία μορφή: Τζογαδόρος στην άκρη δύναμη, τζογαδόρος στη μέση λιμό.

 

11.  Στο χωριό μου, τους κρεμάνε

Τη φράση αυτή τη μουρμουρίζει ο αμυνόμενος που συγκατατίθεται να παίξει όταν ο «τζόγος» είναι «πρώτα» (μπαστούνια), αν και δεν έχει καλό φύλλο και υπάρχει κίνδυνος να μπει μέσα. Πράγματι, επειδή τα μπαστούνια «γράφουν λίγα» (είναι «φτηνός τζόγος»), ακόμη κι αν ο αμυνόμενος μπει μέσα, η ζημιά είναι μικρή. Για το λόγο αυτό, όσους αρνούνται να παίξουν στα «πρώτα» (και έτσι διευκολύνουν πάρα πολύ τον τζογαδόρο), «τους κρεμάνε» δήθεν, για να τους τιμωρήσουν για την υπερβολική επιφυλακτικότητα! Οπότε, όποιος λέει τη φράση αυτή εννοεί ότι παίζει μόνο και μόνο επειδή ο τζόγος είναι φτηνός. Άλλοι λένε: Τους κρεμάνε στη  Γερμανία. Να οφείλεται άραγε στη μεταπολεμική μετανάστευση;

 

12.  Το πάσσο τρώει το λουκούμι

Δηλ. ο συντηρητικός παίκτης κερδίζει στο τέλος· πράγματι, το δυσκολότερο στην πρέφα είναι να αποκτήσεις την πειθαρχία να πηγαίνεις πάσσο με μέτριο χαρτί, ιδίως όταν χάνεις ή όταν έχεις καιρό να πιάσεις καλό φύλλο· τότε είναι μεγάλος ο πειρασμός να αγοράσεις με την ελπίδα ότι θα βρεις στην αγορά το ιδανικό φύλλο· συνήθως δεν το βρίσκεις, «σκαταγοράζεις» όπως λένε και την παθαίνεις χειρότερα.

 

 

 

 Επιστροφή στα Φρασεολογικά

 Σελίδες για τη γλώσσα



© 2008 Νίκος Σαραντάκος