Ένα θεϊκό μαργαριτάρι –και μερικά ακόμα

 

Στο βιβλίο των Timothy Freke & Peter Gandy, Τα μυστήρια του Ιησού, μτφ. ΝτΣ…, επιμέλεια ΕΚ…, εκδ. Ενάλιος, 2001, τρίτη έκδοση, όπου μεταξύ άλλων εξετάζονται τα στοιχεία που πήρε ο χριστιανισμός από παλιότερες θρησκείες, μαθαίνουμε ότι οι αρχαίοι της ευρύτερης περιοχής μας είχαν ταξιδέψει στην Αμέρικα πολύ νωρίτερα από εκειόν τον σφετεριστή τον Κολόμβο:

Ο άγιος Ιερώνυμος διηγείται το ενδιαφέρον γεγονός πως η Βηθλεέμ σκιαζόταν από μια σπηλιά καθαγιασμένη από τα Μυστήρια του Αδώνιδος, που εθεωρείτο θεός του αραβοσίτου και απεικονιζόταν ως άρτος!

Φυσικά corn δεν είναι μόνο το καλαμπόκι, αλλά τα σιτηρά γενικώς, ιδίως στα βρετανικά αγγλικά. Δυστυχώς αυτό το λάθος είναι πολύ συνηθισμένο (εκείνο το ποπ κορν έχει κάνει μεγάλη ζημιά) αλλά θα περίμενε κανείς από κάποιον παλιό και έμπειρο μεταφραστή να το ξέρει, γιατί, βρε αδερφέ, δεν είναι η πρώτη φορά που επισημαίνεται γραπτώς ότι corn δεν σημαίνει πάντοτε καλαμπόκι. Κι έπειτα, κάποιος μεταφραστής που βλέπει τι γράφει, ακόμα κι αν γράψει προς στιγμή καλαμπόκι, μετά θα το σβήσει και θα δαγκωθεί κιόλας, γιατί ο καθένας που μεταφράζει πρέπει, ρε γμτ, να έχει τη γενική παιδεία και να ξέρει ότι το καλαμπόκι ήταν αυτοφυές φυτό του Νέου Κόσμου και πριν από τον 16ο αιώνα δεν υπάρχει στην Ευρώπη!


Ο φίλος που ψάρεψε το θεϊκό αυτό μαργαριτάρι (θεϊκό εξ ορισμού, αφού αναφέρεται σε θεό του αραβοσίτου) μού λέει ότι άλλες περιπτώσεις όπου το αγγλικό έχει corn, το ελληνικό έχει (σωστά) σιτηρά· κι όμως, ο φίλος μου αυτός θυμάται ότι όταν είχε πρωτοδιαβάσει προηγούμενη έκδοση του βιβλίου υπήρχαν αρκετά καλαμπόκια, παναπεί οι εκδότες, και μπράβο τους, διόρθωσαν στη δεύτερη έκδοση τα άλλα, όμως αυτό τους ξέφυγε. Ίσως υπήρξαν ενοχλήσεις από αναγνώστες, ίσως ο συγγραφέας κ. Freke να εξέφρασε τη φρίκη του.

Πάντως, το επίμαχο απόσπασμα κρύβει κι άλλα τέρατα μέσα στη σπηλιά. Ή μάλλον δεν τα κρύβει, διότι ερωτώ, πώς γίνεται μια πόλη, έστω και γενέτειρα θεού, να σκιάζεται (σκι-άζεται) από μια σπηλιά, έστω και καθαγιασμένη σπηλιά; Μόνο αν βρίσκεται (η πόλη) μέσα στη σπηλιά. Ή αν η σπηλιά είναι προσφορά της ελληνικής έκδοσης, τη ευγενή φροντίδι της μεταφράστριας. Διότι το αγγλικό λέει:
... Bethlehem was shaded by a grove sacred to the Mystery godman Adonis who was regarded as a god of the corn and represented by bread.

Μια απλή αντιπαραβολή του αγγλικού αποσπάσματος με το ελληνικό μας δείχνει ότι η μεταφράστρια έχει όχι απλώς τσαλακώσει, αλλά κατακρεουργήσει το πρωτότυπο. Πώς χώρεσαν τόσα λάθη σε τόσο λίγες λέξεις, είναι πράγματι κατόρθωμα -κι έτσι έγινε ο Άδωνης μπομπότα μέσα στη δασοσπηλιά.

Υπόψη ότι κι εδώ υπάρχει ασυνέπεια ως προς τη φύση του μυστηριώδους grove. Σε επόμενη εμφάνιση, στη σελ. 92 γίνεται "ιερό αλσύλλιο" (ίσως επειδή υπάρχει η λέξη cave κάνα-δυο αράδες παραπάνω), όμως στη σελ. 257 επανέρχεται η "σκιερή ιερή σπηλιά" (shaded sacred grove).

 

Ο φίλος που το ψάρεψε, μού έδειξε κι ένα άλλο απόσπασμα στο οποίο η μετάφραση ανατρέπει και τα όσα ξέραμε για την αρχαία ιστορία: Ταξιδεύοντας στην Αίγυπτο, ο Ηρόδοτος ακολούθησε τα ίχνη ενός άλλου μεγάλου Έλληνα. Πριν από το 67 π.Χ., η Αίγυπτος ήταν μια κλειστή χώρα, όπως το Θιβέτ ή η Ιαπωνία πιο πρόσφατα, αλλά εκείνη τη χρονιά άνοιξαν τα σύνορά της κι ένας από τους πρώτους Έλληνες που ταξίδεψε εκεί εις αναζήτησιν της αρχαίας σοφίας ήταν ο Πυθαγόρας. Η ιστορία θυμάται τον Πυθαγόρα ως τον πρώτο "φυσιοδίφη" του Δυτικού κόσμου (...) οι οπαδοί του ήταν πρότυπα αρετής και γνώσης, εθεωρούντο από τους γείτονές τους ως αγνιστές. (σελ. 41-42)

 

Πώς; Ο Ηρόδοτος λοιπόν έζησε μετά το 67 π.Χ.; Όχι βέβαια, εδώ υπεύθυνο είναι ένα μπανάλ τυπογραφικό λάθος. Το σωστό βέβαια είναι 670 π.Χ. Όμως γι’ αυτά τα πράγματα πληρώνονται οι επιμελητές, όχι για να διορθώνουν τα σαν σε ως ή για να γαρνίρουν το κείμενο με καθαρευουσιανιές του τύπου εις αναζήτησιν (αν υποθέσουμε ότι αυτό είναι έργο της επιμελήτριας και όχι αυτοφυές).

 

Όσο για το «αγνιστές», αν έχετε απορία, το αγγλικό κείμενο λέει «were considered by their neighbours as puritans». Η μεταφράστρια νεολογίζει (εθεωρούντο ΩΣ αγνιστές, επισημαίνω και το άχρηστο ως που χρησιμοποιείται εδώ σαν παραγέμισμα) και τους πουριτανούς τούς κάνει αγνιστές. Ίσως η μεταφράστρια δείλιασε να βάλει πουριτανοί για να μην της πει κανείς ότι αναχρονίζει αφού οι πουριτανοί είναι φρούτο του 16ου αιώνα. Αλλά να έχει τέτοιους ενδοιασμούς το ίδιο πρόσωπο που έβαλε στη Βηθλεέμ ένα άλλο φρούτο του 16ου αιώνα, το καλαμπόκι, ε, αυτό είναι πράγματι ωραίο. Πάντως εδώ οι πουριτανοί δεν νοούνται ως μέλη του αγγλικού κινήματος αλλά ως άνθρωποι που επιδιώκουν να ζουν με εγκράτεια και αγνότητα. Και, τέλος πάντων, η λέξη «αγνιστής» είναι ανύπαρκτη στα νέα ελληνικά, οπότε ο έρμος ο αναγνώστης πρέπει να μυρίσει τα νύχια του για να βρει τι σημαίνει. Και αν πάει στα αρχαία, όπου η λέξη είναι άπαξ λεγόμενον, θα συμπεράνει ότι σημαίνει «εξαγνιστής». Δηλαδή, και πάλι, ο αναγνώστης θα παραπλανηθεί. Οπότε βρίσκω άστοχη την επιλογή αγνιστής αντί για πουριτανός· αλλά μπροστά στα άλλα εγκλήματα καθοσιώσεως που έχουν διαπραχτεί σ’ αυτή τη μετάφραση, το να επιμένουμε στον αγνιστή είναι σαν να κόβουμε κλήση για παράνομο παρκάρισμα σε έναν που έχει μόλις διαπράξει ληστεία μετά φόνου, όπως σίγουρα θα έχω ξαναπεί.

 

Κατά σύμπτωση, η ιστοριοδίφης μεταφράστρια που ανακάλυψε ότι το καλαμπόκι είχε έρθει στη Βηθλεέμ από την αρχαιότητα, είναι ίδια με τη μεταφράστρια που θέλησε να προβάλει το έργο του παραγνωρισμένου αυτοκράτορα Τσινγκ του 1ου ή Ευμενούς Τσινγκ, όπως αποκαλύπτω εδώ. Τότε είχα αρχικά αναφέρει όνομα αλλά μετά το έσβησα επειδή κάποιοι συνάδελφοι μού είπαν ότι μπορεί να μη φταίει η κοπέλα για το λάθος, αλλά κάποιος από τους άλλους εμπλεκόμενους, επιμελητές, εκδότες και λοιπούς. Δεν νομίζω πια να υπάρχει αμφιβολία.

 

 

Επιστροφή στο Κομπολόι του Δραγουμάνου



© 2007 Νίκος Σαραντάκος