Το αντίπαλο δέος: Η Στρατιά των Αγνώριστων

Για τη Στρατιά των Ανύπαρχτων έχω γράψει πολλές φορές, ας πούμε εδώ ή εδώ. Αν δεν την ξέρετε, στους συνδέσμους που δίνω μπορείτε να βρείτε πληροφορίες για το πώς δημιουργήθηκε αυτή η ένδοξη στρατιά, το καύχημα της Νομανσλάνδης, αλλά αν βαριέστε να το πούμε πολύ σύντομα:

Ανύπαρχτος είναι κάποιος που δεν γεννήθηκε από πατέρα και μητέρα αλλά από μεταφραστική γκάφα. Λογουχάρη, βλέπει ο μεταφραστής, στα απομνημονεύματα του Σοστακόβιτς, I never liked the Bohemian way of working, αγνοεί ότι οι άγγλοι γράφουν με κεφαλαία και τα γεωγραφικά επίθετα, κι αντί να μεταφράσει «ποτέ δεν μ’ άρεσε ο μποέμικος τρόπος εργασίας» (πράγμα που ταιριάζει άλλωστε με όσα λέει ο συνθέτης αμέσως μετά, ότι δηλαδή ξυπνάει κάθε πρωί και στρώνεται στη δουλειά σαν να ήταν υπάλληλος), που είναι το σωστό, φαντάζεται ότι αυτό το Bohemian, για ν’ αρχίζει με κεφαλαίο, πρέπει ντε και καλά να είναι κύριο όνομα, κι έτσι μεταφράζει «ο τρόπος εργασίας του Μποχεμιάν» κι έτσι γεννιέται ο ανύπαρχτος Μποχεμιάν, αρμενικής ασφαλώς καταγωγής συνθέτης που έγραψε, λέω εγώ, και τον εθνικό ύμνο της Νομανσλάνδης.

Ωστόσο, υπάρχει κι άλλο ένα είδος μεταφραστικής γκάφας, που όμως δεν γεννά Ανύπαρχτους, αλλά περιλαβαίνει υπαρκτά πρόσωπα και τα αλλάζει έτσι που να γίνουν αγνώριστα. Στο φόρουμ Λεξιλογία είχε γίνει μια πρώτη συζήτηση, και, σε αντιστοιχία με τους Ανύπαρχτους, αυτοί ονομάστηκαν Αγνώριστοι. Κι έτσι σκεφτήκαμε να φτιάξουμε μια δεύτερη στρατιά, ένα είδος αντίπαλο δέος στη στρατιά των Ανύπαρχτων, τη Στρατιά των Αγνώριστων. Ο Φλάβιους Ζοζέφ, που έγραψα γι’ αυτόν  πριν από λίγο καιρό, ήταν τρανό παράδειγμα. Αγνοώντας η δημοσιογράφος (και καθηγήτρια, θαρρώ) ότι ο εβραίος συγγραφέας της ρωμαϊκής εποχής Flavius Josèphe λέγεται στα ελληνικά Φλάβιος Ιώσηπος, τον μετέγραψε σαν να ήταν σύγχρονος Γάλλος. Με την ευκαιρία εκείνου του άρθρου, είχα δώσει την υπόσχεση ότι «πριν από το Πάσχα, η στρατιά των Αγνώριστων θα εκστρατεύσει». Οπότε τώρα υλοποιώ την υπόσχεση.

Για να γραφτεί κανείς στη Στρατιά των Αγνώριστων, δεν αρκεί βέβαια να έχει γραφτεί λάθος το όνομά του σε κάποια μετάφραση. Τη Σάρα Πέιλιν (Palin) δεν θα τη βάζαμε στους Αγνώριστους επειδή πολλοί τη γράψανε «Πάλιν». Πολλές «λάθος» προφορές έχουν άλλωστε σχεδόν καθιερωθεί , ενώ άλλες είναι πολύ συχνές. Έτσι, ο Κίρκεγκαρντ ή ο Κίρκεγκααρντ δεν γράφονται, προς το παρόν τουλάχιστον, στη Στρατιά, ούτε γίνεται αγνώριστος ο Jean-Marc Reiser αν τον γράψουμε Ρεζέ (που δεν είναι σωστό). Για να γραφτεί κανείς στη Στρατιά το λάθος πρέπει να είναι τέτοιο που να αλλάζει όλη την εικόνα που έχουμε στο νου μας για τον άνθρωπο. Βέβαια, εδώ χωράει μπόλικος υποκειμενισμός: αν έχεις άχτι κάποιον, το να γράψει «Μαρί Σετόν» τη Marie Seton (τη δημοσιογράφο που έγραψε για τον Αϊζενστάιν, όχι τη σκοτσέζα αριστοκράτισσα του 16ου αιώνα) αντί για Σίτον, είναι έγκλημα καθοσιώσεως και αξίζει να συμπεριληφθεί σε επιτελική θέση στη Στρατιά (το παράδειγμα δεν είναι φτιαχτό, έχει συμβεί σε διάσημο καβγά μεταξύ λογίων εδώ και 25 χρόνια). Αν δεν τον έχεις άχτι, μάλλον προσπερνάς το λάθος χωρίς σχόλια.

Τα περισσότερα παραδείγματα που θα δούμε στα επόμενα, προέρχονται από συζήτηση στη Λεξιλογία.

Φυσικά, αυτά σε μια παλιά έκδοση, σε μια εποχή όπου το μέσο επίπεδο των μεταφράσεων ήταν πολύ χειρότερο.

Σήμερα, ευτυχώς η ποιότητα έχει συνολικά ανεβεί, όμως και οι απαιτήσεις μας, των αναγνωστών εννοώ, το ίδιο. Αγνώριστοι εξακολουθούν να παράγονται πολλοί, συν τοις άλλοις επειδή η ποσότητα των μεταφράσεων έχει αυξηθεί κατακόρυφα. Έτσι, η Στρατιά δεν κινδυνεύει, δυστυχώς, να μείνει χωρίς νεοσύλλεκτους. Μάλιστα, σήμερα έμαθα ότι χτίζει καινούργιο στρατόπεδο στο Αγριγέντο, όπως φαντάστηκε τον Ακράγαντα ο μεταφραστής αγγλικού βιβλίου για την ύστερη αρχαιότητα (το μαργαριτάρι το επισημαίνει στην Ελευθεροτυπία ο Στάντης Αποστολίδης σήμερα).

Θα κλείσω με τα σοφά λόγια εκλεκτού Λεξιλόγου, που τα έγραψε με αφορμή έναν όχι και πολύ γνωστό Αγνώριστο (αλλά βέβαια σε έντυπο που δεν θα έπρεπε να έχει καθόλου τέτοια λάθη), όταν στο περιοδικό “Μετάφραση”, σε μετάφραση γαλλικού κειμένου στα ελληνικά, ο Λατίνος Αύλος Γέλλιος είχε παραμείνει Γάλλος, Aulu-Gelle.

Όσο λιγότερο γνωστοί είναι όλοι αυτοί, τόσο περισσότερο το ολίσθημα μπορεί να συμβεί στα καλύτερα σπίτια. Η μετάφραση είναι κουραστική δουλειά, απαιτεί συνεχή εγρήγορση, και κανείς μας δεν είναι τέλειος.

 

Επιστροφή στο Κομπολόι του Δραγουμάνου



© 2009 Νίκος Σαραντάκος