Το κείμενο αυτό, διορθωμένο και ξανακοιταγμένο, περιλαμβάνεται στο βιβλίο μου "Γλώσσα μετ' εμποδίων" που κυκλοφορεί από τον Οκτώβρη του 2007 από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου. Περισσότερα για το βιβλίο μου αυτό, μπορείτε να διαβάσετε εδώ



 

Ο Χάρης θέλει αντίχαρη

 

Εντάξει, στον τίτλο παίζω με την (όχι και τόσο) γνωστή παροιμία, «Η χάρη θέλει αντίχαρη και πάλι χάρη θά’ ναι», αλλά το αντίχαρη το χρησιμοποιώ όχι με την έννοια «αντίπαλος του Χάρη» αλλά περισσότερο «αντικαταστάτης του Χάρη», αντ’ αυτού δηλαδή.

 

Να εξηγηθώ. Πήρα ηλεγράμμα από έναν φίλο των σελίδων μου, που με την άδειά του το παραθέτω σχεδόν ολόκληρο:

 

Τούτο το Σάββατο πήρα ΤΑ ΝΕΑ, αλλά αντί να βρω άρθρο του Χάρη, έπεσα πάνω σε ρουκέτα Μπαμπινιώτη εναντίον Χάρη (επιστολή στη σελ. 12/48). Ο καβγάς γίνεται γύρω από τη "σωστή" ορθογραφία και τον τρόπο που χειρίζεται το θέμα το Τέλειο Λεξικό (επίμαχα άρθρα του ΓΗΧ στις 9 και 23/12/06 - δεν τα έχω διαβάσει). Επομένως δεν μπορώ να τοποθετηθώ συγκεκριμένα. Πάνω σ' ένα παράδειγμα που αναφέρει ο Μπ., όμως, συγκεκριμένα το "λειώνω (σχολ. ορθ. λιώνω)", έχω προσέξει από παλιά ότι ο κ. Πρύτανης κάνει ζαβολιά. Γράφει, δηλ. (τουλάχιστον στην έκδοση του Λεξικού που έχω εγώ): "η γραφή με -ι- δεν έχει ετυμολογική βάση" - όμως έχει προταθεί, από τον Μ. Φιλήνταετυμολόγηση της λέξης από το λιγώνω (βλ. Λεξικό Ανδριώτη, όπου αναφέρεται και η κατά Ψυχάρη ετυμολόγηση από το λύω, που στηρίζει την τρίτη, εναλλακτική ορθογράφηση λυώνω). Άρα, το Λεξικό Μπ. θα έπρεπε να γράφει: "η γραφή με -ι- έχει εσφαλμένη ετυμολογική βάση" ή "στηρίζεται σε εσφαλμένη ετυμολόγηση".

 

Η διάκριση αυτή μοιάζει σκέτος σχολαστικισμός; Όχι, απαντώ μόνος μου, γιατί το γράφει έτσι για δυο λόγους (για έναν απ' τους δύο ή και για τους δυο):

α) Ενισχύει τη γενική θέση του Μπ. περί μίας, αληθούς και απολύτως βέβαιης ετυμολόγησης. Η ετυμολόγηση στην οποία πιστεύει ο Μπ. αναγορεύεται "επιστημονική πραγματικότητα" και όλες οι άλλες γίνονται απλές οδοντόκρεμες - ούτε καν λάθος, αλλά ανύπαρκτες.

Δεν έχει σημασία αν εγώ, εσύ ή κάποιος άλλος πιστεύει στην ορθότητα της α ή β ή γ ετυμολόγησης: σημασία έχει, όλοι εμείς, να συνειδητοποιούμε πόσο γλιστερό είναι το έδαφος της ετυμολογίας. Ακόμα όμως κι αν έχει κανείς την ξεροκέφαλη βεβαιότητα του κ. Πρύτανη, από τη στιγμή που αναφέρει ή σχολιάζει μια ορθογράφηση, για να είναι επιστημονικά έντιμος, οφείλει να αναφέρει ότι στηρίζεται σε εσφαλμένη ετυμολόγηση (αν υπάρχει πράγματι τέτοια).

β) Η συγκεκριμένη ορθογράφηση είναι "σχολ. ορθ.". Αναφέροντάς την ξεκάρφωτα, αφήνει να εννοηθεί ότι εκείνο το -ι- οφείλεται σε ξορκισμένη απλοποίηση. Επομένως, όντως "αποκρύπτει, παρασιωπά ή εκθέτει στο Λεξικό του τη σχολική ορθογραφία", όπως, σύμφωνα με τον ίδιο, τον κατηγορεί ο ΓΗΧ.

 

Χ., για λογαριασμό της

Πρωτοβουλίας για την εξάπλωση της απρόκλητης και ανεξήγητης "γλωσσικής ψυχώσεως" εναντίον του κ. Μπαμπινιώτη

 

* * *

 

Εγώ από τη μεριά μου θα συμφωνήσω με τον φίλο μου διαφωνώντας μαζί του· θέλω να πω: θα δώσω στον κ. Μπαμπινιώτη το ευεργέτημα της αμφιβολίας, και θα δεχτώ πως, όταν γράφει «δεν έχει ετυμολογική βάση» εννοεί ή περιλαμβάνει και το «έχει εσφαλμένη ετυμολογική βάση». Θα επισημάνω επίσης, προς υπεράσπιση του λεξικού Μπαμπινιώτη, ότι ένα αμιγές ετυμολογικό λεξικό, σαν αυτό που λείπει, θα έπρεπε ασφαλώς να μνημονεύει τις προτάσεις του Φιλήντα και του Ψυχάρη, αλλά ένα γενικό λεξικό, έστω και με ανεπτυγμένο ετυμολογικό σκέλος, δεν έχει σε γενικές γραμμές αυτή την υποχρέωση.

 

Όμως, θα συμφωνήσω με τον φίλο μου κατά τα άλλα, και θα αναλάβω, μαζί του, το ρόλο του Αντι-Χάρη (είπαμε, αντ’ αυτού, όχι εναντίον του). Καταρχάς ή καταρχήν (οι όμορφες διακρίσεις κτλ.) ο Χάρης δεν κατηγόρησε τον κ. Μπαμπινιώτη ότι «αποκρύπτει, παρασιωπά ή εκθέτει στο Λεξικό του τη σχολική ορθογραφία». Στα επίμαχα άρθρα του εγώ δεν βρίσκω καμιά τέτοια διατύπωση. Ωστόσο, αυτή τη μομφή, ή κάτι ανάλογο τέλος πάντων, την έχω εγώ παλαιότερα διατυπώσει εναντίον του λεξικού Μπαμπινιώτη –ας επαναλάβω τι είχα γράψει σε παλιότερό μου σημείωμα για τον περίφημο «πίνακα των λέξεων που εμφανίζουν ορθογραφική δυσχέρεια», όπως τον χαρακτηρίζει στην επιστολή του ο κ. Μπαμπινιώτης:

 

Βέβαια, ο πίνακας αυτός περιλαμβάνει μια μικρή λαθροχειρία: δεν παραθέτει μόνο τις καινοφανείς ή ξαναζεσταμένες προτάσεις Μπαμπινιώτη που ανατρέπουν καθιερωμένες ορθογραφήσεις, εννοώ τα ανεκδιήγητα τσιππούρα, τσαννάκι, τσηρώτο, καρμοίρης, πλημύρα, καννόνι, αγώρι και άλλα πολλά, παρά περιλαμβάνει επίσης και ένα σωρό εντελώς αποδεκτές σήμερα ορθογραφήσεις, οι οποίες παλιότερα (έως πολύ παλιότερα) γράφονταν αλλιώς, ακόμα και καραμπινάτα ορθογραφικά λάθη. Και αντί ο πίνακας να επιγράφεται "Αποκλίσεις του παρόντος λεξικού", έχει τον παραπλανητικό τίτλο "Λέξεις με προβλήματα ορθογραφίας". Θέλω να πω, όταν πλάι στον καρμοίρη και στην πλημύρα βλέπει κανείς κοινότατους και απολύτως αποδεκτούς τύπους όπως το είναι, φίδι (επειδή πριν από εκατό χρόνια τα έγραφαν είνε, φείδι) ή το ελλιπής (επειδή κάποιοι το γράφουν λάθος ελλειπής), οι καινοφανείς μπαμπινιώτειοι τύποι δανείζονται εγκυρότητα αφού μπαίνουν στο ίδιο ραφάκι με τα γνωστά και οικεία μας. Και αντίστροφα, απαξιώνεται το καθιερωμένο πλημμύρα όταν βρίσκεται πλάι στο παρωχημένο φείδι ή στο ανορθόγραφο ελλειπής.

 

Επομένως, ναι, κατά την ταπεινή μου γνώμη, το λεξικό Μπαμπινιώτη πράγματι εκθέτει (με την έννοια του ‘απαξιώνει’) τη σχολική ορθογραφία, αφού την τσουβαλιάζει μαζί με ορθογραφήσεις του 19ου αιώνα και με ανορθογραφίες. Αν το λεξικό ήθελε να είναι έντιμο, θα έπρεπε να φτιάξει τρία πινακάκια: ένα με τα συχνά ορθογραφικά λάθη, π.χ. ελλειπής αντί ελλιπής, ένα με τις παρωχημένες ορθογραφίες (π.χ. φείδι, είνε) και ένα με τις αποκλίσεις του λεξικού από τη συνήθη ή τη σχολική ορθογραφία (όπου θα έμπαιναν τσαννάκι, τσηρώτο και λοιπές φρικαλεότητες). Βέβαια, ο δεύτερος ειδικά πίνακας δεν θα είχε σχεδόν κανένα λόγο ύπαρξης, αφού κανείς σήμερα δεν διανοείται να γράψει φείδι, είνε. Οπότε γι’ αυτό το λόγο λέω ότι κατά τη γνώμη μου το τσουβάλιασμα των καθιερωμένων ορθογραφήσεων με τις παρωχημένες και τις λανθασμένες, δεν γίνεται από απλό μεθοδολογικό λάθος, αλλά εσκεμμένα.

 

Αλλά ας μην κάνουμε δίκη προθέσεων. Ας δεχτούμε ότι δεν ήταν σκόπιμο το τσουβάλιασμα των τριών αυτών διακριτών κατηγοριών· ωστόσο, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο, ότι δηλαδή οι τύποι της σχολικής ορθογραφίας απαξιώνονται όταν μπαίνουν στον ίδιο πίνακα πλάι-πλάι σε καραμπινάτες ανορθογραφίες. Επομένως, αν και δεν το έγραψε ο Χάρης, ευσταθεί ωστόσο (κατ’ εμέ) η μομφή ότι το λεξικό Μπαμπινιώτη απαξιώνει τη σχολική ορθογραφία.

 

Πέρα απ’ αυτό, στην επιστολή του στα Νέα, ο κ. Μπαμπινιώτης διατυπώνει έναν ακόμα πολύ αμφισβητήσιμο ισχυρισμό. Λέει ότι χάρη στα λεξικά του μαθαίνει ο αναγνώστης ποια είναι «η επιστημονικά ορθή ετυμολογική - ιστορική ορθογραφία, που θα την βρει να χρησιμοποιείται σε εφημερίδες, βιβλία, περιοδικά και σε πολλά άλλα δημοσιεύματα». Η διατύπωση είναι ελαφρώς ασαφής, αλλά θέλει μήπως να μας πει ο κ. Μπαμπινιώτης ότι τα τέρατα όπως «αγώρι, πλημύρα, καλοιακούδα, φύσκα» κτλ. χρησιμοποιούνται ευρέως; Μάλλον αυτό φαίνεται να ισχυρίζεται. Ας κάνουμε μια μικρή δειγματοληψία, χρησιμοποιώντας το πιο αξιόπιστο μέσο που έχουμε στη διάθεσή μας, το γκουγκλ. Στην αριστερή στήλη η «ανυπόληπτη» σχολική ορθογραφία, στη δεξιά στήλη η «μόνη επιστημονικά ορθή ετυμολογική-ιστορική ορθογραφία».

 

ίσκιος              9670 εμφανίσεις                     ήσκιος             171 (ποσοστό 1,7%)

μπαλώνει           858                                        μπαλλώνει           3  (ποσοστό 0,34%)

ροδάκινο         29700 εμφανίσεις                   ρωδάκινο           25 (ποσοστό 0,08%)

τζίρος              80700                                      τζύρος               14  (ποσοστό 0.017%)

 

Λοιπόν; Πόσο διαδεδομένοι είναι οι δήθεν επιστημονικά ορθοί τύποι, όταν βλέπουμε ότι χρησιμοποιούνται σε ποσοστό (για να κάνω μια μεταφορά στα εκλογικά πράγματα) ανάλογο με το εκλογικό ποσοστό όχι του Κόμματος Ελλήνων Κυνηγών ή της εξωκοινοβουλευτικής αριστεράς, αλλά της Χριστοπιστίας; (Για όσους δεν θυμούνται, έτσι λεγόταν ένα κόμμα που συμμετείχε στις εκλογές στη δεκαετία του 1980 και έπαιρνε δύο ψήφους: του ιδρυτή του και της συζύγου του).

 

Σε μερικές περιπτώσεις μάλιστα, οι «επιστημονικές» ορθογραφήσεις Μπαμπινιώτη δεν παίρνουν ούτε την ψήφο τους. Τι θέλω να πω; Ας βάλουμε στο γκουγκλ τον τύπο «τσηρώτο»: θα δούμε να μας δίνει 45 εμφανίσεις, καθόλου ευκαταφρόνητες σαν ποσοστό απέναντι στις 914 του ‘σχολικού’ τύπου (τσιρότο). Όμως, αν δούμε μία προς μία τις εμφανίσεις αυτές, θα διαπιστώσουμε ότι όλες ανεξαιρέτως, και οι 45, παρουσιάζονται σε κείμενα που σχολιάζουν, καυτηριάζουν, ειρωνεύονται ή επικρίνουν την μπαμπινιώτεια ορθογραφία (πολλά από αυτά δικά μου), άρα δεν είναι έγκυρες «ψήφοι»!

 

Επειδή με την ορθογραφία του Λεξικού Μπαμπινιώτη έχω ασχοληθεί εκτενώς αλλού, δεν θα σχολιάσω άλλα σημεία της επιστολής Μπαμπινιώτη, πέρα από ένα. Στην επιστολή γίνεται διαρκώς λόγος για «επιστημονικά ορθή» ορθογραφία· όμως θέλω να επισημάνω ότι σε πολλές περιπτώσεις ο «πίνακας Μπαμπινιώτη» ανατρέπει καθιερωμένες ορθογραφήσεις στηριζόμενος σε ετυμολογίες αποδεδειγμένα λαθεμένες (τσανάκι), τραβηγμένες από τα μαλλιά (καρμίρης), επιεικώς αμφίβολες (τσιπούρα, νινί), ανύπαρκτες (στιλ) ή άγνωστες (βαλάντιο). Για να μην κουράσω τον αναγνώστη, δεν θα αναπτύξω εδώ τους λόγους για τους οποίους χαρακτηρίζω έτσι κάθε περίπτωση, αλλά θα παραπέμψω στο παλιότερο σημείωμά μου . Εδώ απλώς θα παρατηρήσω ότι μόνο επιστημονικό δεν είναι να ανατρέπονται καθιερωμένες γραφές με τόσο σαθρά επιχειρήματα. Ούτε είναι επιστημονικό να εισάγεται η νέα «επιστημονική» ορθογραφία σε δόσεις και με τη μέθοδο της δοκιμής και λάθους.

 

Κάτι που το ομολογεί έμμεσα και ο ίδιος ο κ. Μπαμπινιώτης όταν από τη μία έκδοση στην άλλη του λεξικού του αλλάζει σιωπηρά τις ορθογραφήσεις, κι έτσι έχουμε στη μια έκδοση αγόρι αλλά στην επόμενη αγώρι, στη μια έκδοση κανόνι αλλά στην άλλη καννόνι, στη μια έκδοση μαντίλι με επισήμανση ότι η ορθογραφία των Βυζαντινών (μαντήλι) δεν δεσμεύει, αλλά στην επόμενη έκδοση φαίνεται ότι δεσμεύει και παραδεσμεύει η βυζαντινή ορθογραφία και το απορριπτέο μαντήλι γίνεται ξαφνικά σωστό και το εγκεκριμένο μαντίλι λάθος! Άλλαξε μήπως, από το 1998 έως το 2000 η επικρατούσα άποψη για την ετυμολογία των λέξεων; Όχι βέβαια. Οπότε, σκέφτομαι, δεν θα έβλαφτε να έδειχνε λίγο περισσότερη σεμνότητα ο κ. Μπαμπινιώτης όταν εκθειάζει το λεξικό του, αφού ο ίδιος σιωπηρά, έκδοση με έκδοση, διορθώνει συνεχώς τα λάθη του και τροποποιεί τις αρχές του ή τον τρόπο εφαρμογής τους.

 

 

Επιστροφή στις Λεξικογραφικές σημειώσεις
Σελίδες για τη γλώσσα