Στα νύχια των Απανθρωποποιητών

 

Σε πολλά σημειώματά μου έχω καυτηριάσει ή κοροϊδέψει μια ιδιαίτερα γουστόζικη περίπτωση μεταφραστικού λάθους, όταν από βαριά απροσεξία, λειψή γνώση της γλώσσας του πρωτοτύπου ή γενικότερη τρικυμία εν κρανίω, ο μεταφραστής παίρνει ένα ουσιαστικό για κύριο όνομα, κι έτσι δημιουργεί, σαν μικρός θεός ή σαν μαθητευόμενος μάγος, έναν ανύπαρχτο άνθρωπο εκ του μηδενός. Το λάθος αυτό είναι αρκετά συχνό με αποτέλεσμα να έχει δημιουργηθεί η Στρατιά των Ανύπαρχτων, που βέβαια έχει το λημέρι της στη Νομανσλάνδη.

 

Ωστόσο, υπάρχει και το αντίστροφο φαινόμενο: όταν ο μεταφραστής, για τους ίδιους με παραπάνω λόγους (απροσεξία, άγνοια, τρικυμία εν κρανίω) παίρνει το όνομα ενός υπαρκτού προσώπου και, θα το μαντέψατε, το μεταφράζει σαν να ήταν πράγμα άψυχο. Αυτούς τους μεταφραστικούς εξολοθρευτές τους λέω προσωρινά Απανθρωποποιητές, αν όμως βρείτε καλύτερο όνομα με λιγότερες συλλαβές ευχαρίστως να το ακούσω.

 

Ο Φίλος μου που Διαβάζει μού είχε στείλει από καιρό ένα δείγμα μεταφραστικής «απανθρωποποίησης», αλλά εγώ το είχα άσπλαχνα αφήσει να κείτεται στα συρτάρια μου, επειδή είχα σκοπό (που ίσως το κάνω) να γράψω «συνολική κριτική» για τη μετάφραση του βιβλίου αυτού.

 

Πρόκειται για το βιβλίο «Η επινόηση της παράδοσης» από τις εκδόσεις Θεμέλιο. Το βιβλίο αυτό είναι περιβόλι, όπως έχω ξαναγράψει, από μεταφραστικά μαργαριτάρια, γεγονός που κάπως με αποθαρρύνει από το ν’ ασχοληθώ ενδελεχώς μαζί του, διότι η ζωή μας, σε αντίθεση με την ασχετοσύνη κάποιων, είναι πεπερασμένη. Οπότε, προς το παρόν θα περιοριστώ στο κρούσμα απανθρωποποίησης.

 

Στη σελίδα 76 διαβάζουμε ότι κατά την Αναγέννηση οι μαθητές των σχολείων στη Γαλλία και την Αγγλία είχαν μια «γεύση των Γαλατικών πολέμων (Gallic Wars) του Καίσαρα και του Περί γεωργίας (Agricola) του Τάκιτου».

 

Για να μη μακρηγορήσω, θ’ αφήσω ασχολίαστο το βαρύτατο μεταφραστικό ατόπημα να δίνεται στα… αγγλικά ο τίτλος ενός πασίγνωστου λατινικού συγγράμματος όπως είναι το De bello gallico. Προχωράμε στον Τάκιτο. Πώς άραγε λεγόταν το έργο του; Και τι αντικείμενο είχε; Συμβουλές προς γεωργούς για το πώς να φυτεύουν κολοκύθια, μήπως; Όχι βέβαια. Όπως σημειώνει ο Φίλος μου που Διαβάζει, ο τίτλος Agricola του Τάκιτου δεν αποδίδεται «Περί γεωργίας», απεναντίας είναι όνομα προσώπου. Άλλωστε, ο Τάκιτος είναι κατ’ εξοχήν πολιτικός συγγραφέας και δεν είχε, απ’ όσο ξέρω, βουκολικά ενδιαφέροντα. Πρόκειται για τη βιογραφία του Γναίου Ιούλιου Αγρικόλα, πεθερού του συγγραφέα. Καθώς ο Αγρικόλας διακρίθηκε κυρίως σαν διοικητής της Βρετανίας, το σύντομο αυτό έργο περιέχει μια περιγραφή του νησιού, την αφήγηση του πολέμου των Ρωμαίων με τους Καληδόνιους κλπ. – τραβούσε λοιπόν πάντα την προσοχή των κελτολόγων και κάθε βρετανού αρχαιοδίφη.

 

Κι όμως, τον Αγρικόλα τον έκανε «περί γεωργίας» ο δαιμόνιος μεταφραστής. Πρώτο κρούσμα απανθρωποποίησης. Πρέπει όμως να αναγνωρίσουμε ένα ελαφρυντικό στο βιβλίο αυτό· εννοώ ότι, όπως έχω γράψει σε άλλο άρθρο, στην ίδια μετάφραση και σε άλλο σημείο το Στέμμα της Αγγλίας (Crown) ανθρωποποιείται και γίνεται «ο Κράουν». Έτσι, τουλάχιστον η «μετάφραση» αυτή διατηρεί αναλλοίωτο το πληθυσμιακό ισοζύγιο ανάμεσα στον δικό μας κόσμο και στην επικράτεια της Νομανσλάνδης: εξαφανίζει ένα υπαρκτό πρόσωπο αλλά κατασκευάζει κι ένα Ανύπαρχτο!

 

Ελαφρυντικό που μάλλον δεν το έχει το δεύτερο, πρόσφατο, κρούσμα απανθρωποποίησης. Διαβάζω σήμερα (7.9.2008) στην κυριακάτικη Αυγή μια κριτική της Ευγενίας Κριτσέφσκαγια για το βιβλίο Σύννεφο με παντελόνια του Μαγιακόφσκι, σε νέα μετάφραση Δημήτρη Τριανταφύλλου, από τα ρωσικά από τις εκδόσεις Αρμός. Γράφω επίτηδες τα στοιχεία του μεταφραστή, διότι σε πολλά έντυπα διάβασα επαινετικά σχόλια για την έκδοση τα οποία μου φάνηκε να οφείλονται στο εξυπνογραμμένο δελτίο τύπου που έστειλε ο εκδοτικός οίκος.

 

Με άλλα λόγια, αν πιστέψω την κυρία Κριτσέφσκαγια (διότι εγώ από ρώσικα δεν σκαμπάζω πολλά) ο κύριος Τριανταφύλλου έκανε ένα σωρό κωμικά λάθη στη μετάφρασή του, όπως ας πούμε ότι μπέρδεψε το «βούρκο» με τη «σκιά» (οι λέξεις αυτές στα ρώσικα φαίνεται πως διαφέρουν μόνο κατά ένα γράμμα) ή το «πηγαίνετε» με το «θέλετε» (ίδια περίπτωση). Αλλά δεν θα σταθώ σ’ αυτά.

 

Σ’ ένα σημείο, ο Μαγιακόφσκι απευθύνεται στον Γουστάβο Κρουπ, τον γερμανό μεγαλοβιομήχανο της εποχής, και έχει το στίχο «ο Κρουπ και οι Κρουπίσκοι» -και βέβαια ο μεταφραστής μας διαβάζει λάθος ‘γκρουπ’ αντί για Κρουπ, και μεταφράζει: Ομάδες και ομαδούλες!!!

 

Κι έτσι ένας πανίσχυρος βιομήχανος που τον φοβόταν και τον έτρεμε όλη η γη έχασε μέσα σε μια στιγμή υπόσταση και ταυτότητα και μεταμορφώθηκε (τι σου είν’ ο άνθρωπος) σε ομάδα. Πάλι καλά που δεν έγινε και ομαδούλα!

 

 

ΥΓ Και κάτι ακόμα: πολλές φορές, το ότι ένα βιβλίο έχει μεταφραστεί απευθείας από τη γλώσσα του πρωτοτύπου θεωρείται εχέγγυο καλής ποιότητας, όταν αυτή η γλώσσα είναι λίγο ή πολύ εξωτική. Κι όμως, περιπτώσεις σαν αυτήν εδώ δείχνουν πως το να μεταφράζεις από το πρωτότυπο δεν είναι ικανή συνθήκη για να δώσεις καλή μετάφραση. Αναγκαία ίσως, αν και είμαι βέβαιος πως υπάρχουν αντιπαραδείγματα.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Επιστροφή στο Κομπολόι του Δραγουμάνου



© 2008 Νίκος Σαραντάκος