Απενοχοποίηση: μια λεξικογραφική τρύπα πρώτου μεγέθους

 

Σε ένα μεταφραστικό φόρουμ όπου συμμετέχω, ο φίλος και μεταφραστής Νίκος Λίγγρης έθεσε το ερώτημα, πώς θα μπορούσε να αποδοθεί στα αγγλικά η απενοχοποίηση (ή αποενοχοποίηση αν προτιμάτε). Έχοντας ο ίδιος ψάξει αρκετά, κατέληγε στο συμπέρασμα ότι ίσως πρόκειται για αυτόχθονα νεολογισμό ή τουλάχιστον όχι για αγγλοφερμένο και αναρωτιόταν αν υπάρχει αντίστοιχος γαλλικός ή γερμανικός όρος. Και πρόσθετε:

 

Τα ελληνικά λεξικά, ακόμα και τα πιο πρόσφατα, αγνοούν τη λέξη κι ας υπάρχουν χιλιάδες ευρήματα του ουσιαστικού, του ρήματος, των μετοχών. Να φούντωσε έτσι η χρήση της επειδή είναι λέξη της μόδας, επειδή ζούμε στην εποχή που προσπαθούμε να απενοχοποιήσουμε τα πάντα;

 

Πράγματι, στο γκουγκλ βρίσκουμε πάνω από 4000 ανευρέσεις του τύπου «απενοχοποίηση» και (μόλις) 1460 του τύπου «αποενοχοποίηση» -αν και η γενική τάση είναι στους νεολογισμούς να διατηρούνται ολόκληρες οι προθέσεις και να μην εκκρούονται ή εκθλίβονται τα φωνήεντα, εδώ ίσως το υπερβολικό μάκρος της λέξης βοηθάει να παραμείνει επικρατέστερος ο βραχύτερος τύπος. Η λέξη δεν ξενίζει, είναι οικεία, μόνο που (κι έτσι συμβαίνει με τις λέξεις) δεν θυμόμαστε πότε την πρωτακούσαμε. Βρίσκω μάλιστα ότι την έχω χρησιμοποιήσει στον πρόλογο του βιβλίου μου Γλώσσα μετ’ εμποδίων, όπου δηλώνω, πιστός στο πνεύμα της εποχής θα έλεγε ο φίλτατος Λίγγρης, ότι θέλω να συμβάλω «στην απενοχοποίηση για τα υπαρκτά και τα δήθεν [γλωσσικά] λάθη μας».

 

Επειδή μεγάλο μέρος του χρόνου το περνάω σε γαλλόφωνο περιβάλλον, εύκολα μπορούσα να απαντήσω στην άλλη απορία του Νίκου Λίγγρη: στα γαλλικά, το déculpabilisation (απενοχοποίηση) μού ήταν πολύ οικείο –και μια αναζήτηση στο γκουγκλ έδωσε πολλές χιλιάδες ανευρέσεις. Ωστόσο, η αγγλική deculpabilisation δίνει ελάχιστες ανευρέσεις (και ίσως οι πιο πολλές είναι στην πραγματικότητα ανορθόγραφες γαλλικές, χωρίς την οξεία). Από τη συζήτηση προέκυψε ότι στα αγγλικά ο όρος θα ήταν μάλλον exculpation ή exoneration.

 

Ωστόσο, παρέμεινε η μεγάλη απορία, πώς η λέξη αυτή ξέφυγε από τα δυο μεγάλα λεξικά μας· εννοώ το λεξικό του ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη. Αν η υποψία του Λίγγρη ότι πρόκειται για σχετικά πρόσφατο νεολογισμό είναι σωστή, δηλαδή αν η ενοχοποίηση είναι λέξη που άνθισε την τελευταία δεκαετία, ίσως δικαιολογημένα ξέφυγε από το λεξικό Τριανταφυλλίδη και από την πρώτη έκδοση του λεξικού Μπαμπινιώτη. Ωστόσο, δημιουργεί απορία πώς ξέφυγε από τις επόμενες διαδοχικές εκδόσεις του λεξικού Μπαμπινιώτη και των παραφυάδων του, του Σχολικού λεξικού εννοώ ή του εντελώς πρόσφατου Ορθογραφικού Λεξικού. Το οποίο Ορθογραφικό Λεξικό έχει λημματολόγιο εντυπωσιακά πλούσιο, αλλά παρμένο με κοπυπάστωση (μια λέξη που δεν την έχει κανένα λεξικό!) από το λημματολόγιο του μεγάλου λεξικού, το οποίο αφενός δεν έχει ανανεωθεί από το 1998 και αφετέρου δεν φτιάχτηκε, απ’ όσο τουλάχιστον ξέρω, με βάση κάποια κόρπους (ή κόρπορα αν είστε λατινιστές) κειμένων.

 

Με αποτέλεσμα, όπως έγραψε τις προάλλες ο Γιάννης Χάρης, να έχει τον ροϊχλίνειο και τη σοσάρα αλλά όχι το ιστολόγιο, ή (λέω εγώ) να έχει την αφάλιση και τον αφαλισμό (με μηδέν ανευρέσεις στο γκουγκλ) αλλά όχι την απενοχοποίηση, να έχει την ουτιδανότητα (με 21 ανευρέσεις) αλλά όχι την απασχολησιμότητα (με δεκάδες χιλιάδες ανευρέσεις).

 

Ας ελπίσουμε τουλάχιστον το καινούργιο μεγάλο λεξικό, που ετοιμάζεται αυτή την περίοδο από την Ακαδημία Αθηνών, να μην πέσει κι αυτό στη λεξικογραφική λούμπα και να καταγράψει, αυτό τουλάχιστον, την απενοχοποίηση. Ή έστω την αποενοχοποίηση.

 

 

 

Επιστροφή στις Λεξικογραφικές σημειώσεις
Σελίδες για τη γλώσσα