Στ’ αποκαΐδια μιας χιλιοτραγουδισμένης διάκρισης

 

Έχω ξαναπεί –πολλές φορές μάλιστα– πως οι όμορφες διακρίσεις όμορφα καίγονται. Μια από τις πιο όμορφες διακρίσεις, που φοβάμαι πως κινδυνεύει, νομοτελειακά, να γίνει στάχτη, είναι η διάκριση στα επιρρήματα σε –ώς και σε –ά, δηλαδή πως άλλο το αμέσως κι άλλο το άμεσα, άλλο το εκτάκτως κι άλλο το έκτακτα και, αυτό που ειδικά θα με απασχολήσει στο σημείωμα τούτο, άλλο το απλώς και άλλο το απλά.

 

Πρόκειται για διάκριση χιλιοτραγουδισμένη, κι ο κάθε λαθοθήρας που σέβεται τον εαυτό του τη βάζει ψηλά στη λίστα των «γλωσσικών λαθών». Μάλιστα, στα «Συχνά λάθη στη χρήση της νεοελληνικής», ένα λαθολόγιο στο οποίο έχω κι άλλοτε αναφερθεί, ο Αριστοτέλης Αναγνώστου δ.φ. καθηγητής 1ου Ενιαίου Πειραματικού Λυκείου Αθηνών βάζει στην πρώτη θέση του καταλόγου των συχνών λαθών την αγνόηση της διάκρισης αυτής. Όπως εύστοχα συνοψίζει:

1. Δεν είναι ζήτημα απλώς προσωπικό, αλλά μας αφορά όλους (και όχι: απλά).
Απλώς = μόνο. Συμπεριφέρεται απλά (=με απλό, ανεπιτήδευτο τρόπο).

 

Σπεύδω να πω πως τη διάκριση αυτή προσωπικά την τηρώ με ευλάβεια· ωστόσο διαπιστώνω πως είναι δύσκολη η τήρησή της. Στο βιβλίο μου «Γλώσσα μετ’ εμποδίων» είχα γράψει:

 

Επίσης, στη σημερινή χρήση, καλώς ή κακώς, το ‘απλά’ κοντεύει να εκτοπίσει το ‘απλώς’ με τη σημασία «μόνο» και να οικειοποιηθεί και τις δύο σημασίες, και την «με απλό τρόπο» και την «μόνο», τουλάχιστον στον προφορικό και στον οιονεί προφορικό λόγο (δηλ. στο Διαδίκτυο). Σπεύδω να δηλώσω ότι πρόκειται για διάκριση την οποία με ευλάβεια τηρώ· με ευλάβεια αλλά και με αίσθηση του ότι μάλλον πρόκειται για ματαιοπονία. Για παράδειγμα, σε άλλες σελίδες αυτού του βιβλίου παραθέτω ένα απόσπασμα γραμμένο από γερό φιλόλογο, όπου χαρακτηρίζει κάποιες ομοιότητες «απλά συμπτωματικές»· φυσικά, όχι συμπτωματικές με απλό τρόπο, αλλά «απλώς συμπτωματικές».

 

Την ίδια περίπου εποχή που τα έγραφα αυτά, τον Μάρτιο του 2007, ο Δημ. Καπράνος στην Καθημερινή, με τη μεγαλόστομη υπερβολή που είναι γνώρισμα αρκετών δημοσιογράφων, στηλίτευε όσους παραδόθηκαν τόσο άκριτα ή πονηρά στο βολικό άλλοθι του μοντερνισμού της αγραμματοσύνης, ώστε να ξεχάσουν ότι μέχρι προσφάτως οι ίδιοι σωστά χρησιμοποιούσαν τα επιρρήματα απλώς=μόνον και απλά=με απλότητα ή το αμέσως ως χρονικό και το άμεσα τροπικό.

 

Πριν από μερικές μέρες όμως, διάβασα στην κυπριακή Σημερινή, ολόκληρο άρθρο αφιερωμένο στη διάκριση απλά/απλώς και άμεσα/αμέσως, που ξεπερνάει κατά πολύ σε παχιά λόγια το προηγούμενο. Στο άρθρο αυτό, που έχει τον χαρακτηριστικό τίτλο «Μη κορακιστί φθέγγεσθε», θεωρείται έγκλημα καθοσιώσεως να πει κανείς «απλά» εκεί που ο κ. Σάββας Ιακωβίδης (αυτός έγραψε το άρθρο) θέλει να λέμε «απλώς». Φαίνεται μάλιστα πως το αμάρτημα έχει βαρύτατες συνέπειες:

 

Πολλοί είναι εκείνοι που δεν γνωρίζουν τη διαφορά μεταξύ της λέξης «απλά» και της λέξης «απλώς». Π.χ.: Τα γεγονότα είναι απλά, απλώς δεν τα καταλαβαίνουμε. Η λέξη, «απλά», σημαίνει: Με απλό τρόπο, με απλότητα. «Απλώς», σημαίνει, μόνο. Π.χ. «Μίλα απλά, να σε καταλαβαίνουν όλοι. Απαιτείται απλώς ένα πιστοποιητικό. Απλώς πρέπει να προσέξεις να διατυπώσεις απλά τις απόψεις σου». Παλαιότερα, οι Έλληνες καμαρώναμε για το «ομόγλωσσο», δηλ. λαλούσαμε όλοι την ελληνική. Σήμερα γίναμε πολύγλωσσοι, επειδή ισχυρίζονται μερικοί πως ζούμε σε πολυπολιτισμική κοινωνία, αλλά, γλωσσικά, γίναμε σιγηλότεροι ιχθύων. Ή μάλλον, αμαθέστεροι νηπίων, με εξαρθρωμένη και γλωσσικά διακορευμένη, σπασμένη και ξύλινη και ατροφική τη γλώσσα.

 

Λέει κι άλλα πολλά ο κ. Ιακωβίδης, αλλά το νόημα το πιάσατε, φαντάζομαι. Κι όμως, όσο περισσότερο φωνάζουν οι λαθοθήρες, τόσο πιο δύσκολο είναι να κρατηθεί στην πράξη η αραχνοΰφαντη διάκριση. Κι όχι μόνο στον προφορικό λόγο, αλλά και σε γραπτά κείμενα, και μάλιστα σε κείμενα που έχουν περάσει απ’ το άγρυπνο μάτι διορθωτή.

 

Διότι, ανοίγω τις προάλλες (στις 29.6.2008 ακριβέστερα) το κυριακάτικο Βήμα και σε περίοπτη θέση διαβάζω αντικριστά δυο συνεντεύξεις, τη μια του Β. Πολύδωρα και την άλλη του Αλέκου Παπαδόπουλου. Και το μάτι μου πέφτει στα αποσπάσματα που επέλεξε να ξεχωρίσει και να αναδείξει η εφημερίδα. Και το απόσπασμα από τη συνέντευξη του Βύρωνα Πολύδωρα είναι το εξής:

 

Οι λειτουργούντες με τα κριτήρια της ηθικής και της εντιμότητας, της αξιοσύνης και της προσφοράς, θεωρούνται απλά ως τα κορόιδα της πολιτικής.

 

Στο μεταφραστικό φόρουμ lexilogia.gr σχολίασα ξανά το απόσπασμα αυτό αλλά στάθηκα περισσότερο στο «ως» που μου φαίνεται εδώ φυτευτό και μάλλον αγγλισμός (are simply considered as…) Εδώ θέλω να σχολιάσω το «θεωρούνται απλά», που το θεωρώ τρανταχτή απόδειξη ότι ακόμα κι αυτή η χιλιοτραγουδισμένη διάκριση ανάμεσα στο «απλά» = με απλό τρόπο και «απλώς» = μόνον, είναι πολύ δύσκολο να διατηρηθεί στην πράξη. Διότι βέβαια δεν θεωρούνται «με απλό τρόπο κορόιδα» όσοι λειτουργούν με τα κριτήρια της ηθικής, θεωρούνται απλώς, μόνον, σκέτα κορόιδα –και όχι, ας πούμε, αξιέπαινοι ή παραδείγματα προς μίμηση.

 

Και σκέφτομαι πως όταν ένας πολιτικός που πολλοί (όχι εγώ) τον θεωρούν άριστο χειριστή της ελληνικής, γράφει στο Βήμα, την εφημερίδα που ίσως βρίσκεται στο προπύργιο του γλωσσικού ευπρεπισμού σήμερα, και δεν τηρεί μια διάκριση, κι όταν το απόσπασμα αυτό περνάει κι από διορθωτή και επιμελητή κι όμως δεν «διορθώνεται», τότε το συμπέρασμα είναι πως η διάκριση αυτή τα έχει φάει τα ψωμιά της. Ή, όπως έχω πει και ξαναπεί, έχει πια καεί. Όμορφα έστω.

 

 

Επιστροφή στη Λαθοθηρία
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου

© 2008 Νίκος Σαραντάκος
sarant@pt.lu