Δυο μεταφραστικά στιγμιότυπα από τον Ουμπέρτο Έκο

 

Ανεξάρτητα από το αν σας θέλγουν ή όχι τα μυθιστορήματα του Ουμπέρτο Έκο, δεν χωράει αμφιβολία ότι για έναν μεταφραστή αναγνώστη έχουν εξαιρετικό ενδιαφέρον, καθώς είναι γεμάτα από δύσκολα μεταφραστικά προβλήματα, πλήθος αναφορές σε άλλες γλώσσες, σε πρόσωπα και πράγματα της ιστορίας γενικώς, και της ιστορίας άλλων επιστημών ειδικώς.

 

Ο Μπαουντολίνο ειδικότερα έχει ενδιαφέρον για τον έλληνα μεταφραστή αναγνώστη, αφού η πλοκή εκτυλίσσεται εν μέρει στην Κωνσταντινούπολη του 1204 και βασικός ήρωας του έργου είναι ο Νικήτας Χωνιάτης, υπαρκτό πρόσωπο, ιστορικός συγγραφέας. Και επειδή ο Έκο τίποτε δεν αφήνει στην τύχη, φράσεις ολόκληρες που λέει ο μυθιστορηματικός Χωνιάτης είναι ξεσηκωμένες από το έργο του υπαρκτού Χωνιάτη.

 

Τα μεταφραστικά προβλήματα του Μπαουντολίνο θα άξιζε να μελετηθούν από τις ειδικές μεταφραστικές σχολές. Εγώ προς το παρόν στο σημείωμα αυτό θα σταθώ σε δύο στιγμιότυπα από βιβλία του Έκο, ένα από τον Μπαουντολίνο κι ένα από το Νησί της προηγούμενης ημέρας, όπου η γνωστή και καλή ελληνίδα μεταφράστρια ξαστόχησε. Ή τουλάχιστον έτσι μου φαίνεται.

 

Στο Νησί της προηγούμενης ημέρας, στη σελίδα 165 της ελληνικής έκδοσης, γίνεται λόγος για έναν Άγγλο, τον ντ' Ίγκμπι:

Τα παιδικά του χρόνια ήταν τρομερά. Ο πατέρας του είχε μπλεχτεί στη Συνωμοσία των Τεφρών κι είχε καταδικαστεί.

Ποια είναι η Συνωμοσία των Τεφρών; Ο αναγνώστης απορεί. (Παρένθεση: προφανώς είναι επιλογή να μην υπάρχουν μεταφραστικές υποσημειώσεις στα μυθιστορήματα του Έκο, ίσως σοφή επιλογή αφού μπορεί να έπιαναν άλλο τόσο όγκο!)

Απάντηση: η Συνωμοσία των Τεφρών δεν υπάρχει. Το σωστό είναι Συνωμοσία της Πυρίτιδας, το 1605 όταν μια ομάδα καθολικοί επιχείρησαν να ανατινάξουν το Κοινοβούλιο με επικεφαλής τον Γκάι Φωκς. Το μυστικό σχέδιο διέρρευσε και οι συνωμότες πιάστηκαν και κρεμάστηκαν και το γεγονός ακόμα γιορτάζεται στην Αγγλία, κάθε χρόνο στις 5 Νοεμβρίου. Το ιταλικό κείμενο λέει:

Suo padre era stato implicato nella Congiura delle Polveri, e giustiziato.

Το Congiura delle Polveri είναι ο καθιερωμένος όρος που χρησιμοποιείται στα ιταλικά για τη Συνωμοσία της Πυρίτιδας. Στα αγγλικά λένε Powder Plot. Προκαλεί απορία πώς η μεταφράστρια εφεύρε Συνωμοσία των Τεφρών. Έχω δύο εκδοχές. Η λιγότερο πιθανή είναι να έχει κάποιος κάπου κάποτε ονομάσει έτσι (Συνωμοσία των Τεφρών) στα ελληνικά το Powder Plot. Το πιθανότερο είναι, αγνοώντας το γεγονός, να σκέφτηκε ότι polvere είναι η πυρίτιδα, αλλά επίσης η σκόνη και η στάχτη, άρα συνωμοσία της τέφρας, άρα των τεφρών.

 

Είναι αποτρέψιμο το λάθος; Ασφαλώς, αρκεί να ανοίξουμε μια εγκυκλοπαίδεια. Πολύ περισσότερο αν ξέρουμε ότι όλες οι αναφορές του Έκο είναι ντοκουμενταρισμένες ιστορικά· στη συγκεκριμένη περίπτωση, αυτός ο ντ' Ίγκμπι είναι υπαρκτό ιστορικό πρόσωπο, και ο πατέρας του πράγματι είχε εμπλακεί στη Συνωμοσία της Πυρίτιδας.

 

Το δεύτερο λάθος, στον Μπαουντολίνο, είναι ίσως σοβαρότερο και πιο αναπάντεχο. Στη σελ. 257 της ελληνικής έκδοσης, ο Μπαουντολίνο συζητάει θέματα θρησκευτικής κοσμολογίας ή γεωγραφικής θεολογίας αν προτιμάτε με τον Ζώσιμο, έναν βυζαντινό μοναχό ο οποίος προσπαθεί να τον πείσει ότι η Γη δεν είναι σφαιρική και ότι το όλο σύμπαν έχει το σχήμα ναού (πράγμα που το πίστευαν τότε). Και ανάμεσα στα άλλα λέει ο έλληνας βυζαντινός Ζώσιμος στον λατίνο Μπαουντολίνο:

 

"Λοιπόν, στη δική σας αυτοκρατορία, έζησε πριν από αιώνες ένας μεγάλος σοφός, ο Κοσμάς ο Ινδικοπλεύστης, που ταξίδεψε ως τα πέρατα του κόσμου και με την Topografia cristiana του απέδειξε κατ' αδιαμφισβήτητο τρόπο ότι η γη έχει πράγματι μορφή ναού…"

 

Τι συμβαίνει εδώ; Ο Κοσμάς ο Ινδικοπλεύστης έζησε στη δυτική ρωμαϊκή (στη δική σας, λέει ο βυζαντινός στον λατίνο) αυτοκρατορία; Τέτοιο χοντρό λάθος ο πάντοτε προσεκτικός Έκο; Όχι βέβαια. Το ιταλικό κείμενο λέει:

 

"Ebbene, nell'impero di noi romani è vissuto secoli fa un grande saggio, Cosma l'Indicopleuste, che ha viaggiato sino ai confini del mondo, e nella sua Topografia cristiana ha dimostrato in modo inattaccabile che la terra è davvero a forma di tabernacolo…"

 

Ο Έκο φυσικά λέει ότι ο Κοσμάς έζησε "στη δική μας" αυτοκρατορία (nell' impero di noi romani), την ανατολική ρωμαϊκή, τη βυζαντινή. Αβλεψία, θα πείτε, αλλά γιατί άραγε η μεταφράστρια διατηρεί στα ξένα τον τίτλο του συγγράμματος του Κοσμά; Προφανώς διότι έχει την εντύπωση ότι ο Κοσμάς ήταν Ιταλός, άρα έγραψε στα ιταλικά. Αυτό είναι χοντρό λάθος, θέλω να πω είναι αρκετά γνωστό πρόσωπο, έστω και εγκυκλοπαιδικά. Και το βιβλίο του φυσικά είναι γραμμένο στα ελληνικά, και ο πλήρης τίτλος είναι Τοπογραφία χριστιανική, περιεκτική παντός του κόσμου.

 

Δυσκολεύομαι να πω τι από τα δύο συνέβη: η αβλεψία στο noi romani γέννησε την παρερμηνεία για τον τίτλο του συγγράμματος ή το αντίστροφο; Βέβαια, υπάρχει και μια άλλη ένδειξη ότι το Topografia cristiana δεν μπορεί να είναι ο πρωτότυπος τίτλος: την εποχή εκείνη, αιώνες πριν το 1200, δεν υπήρχαν ιταλικά αλλά λατινικά, οπότε ο τίτλος θα ήταν Topografia christiana, όχι cristiana. Αλλά βέβαια, όποιος τα προσέχει αυτά ξέρει ήδη ότι ο Κοσμάς Ινδικοπλεύστης δεν ήταν φράγκος.

 

 

 

Επιστροφή στις σελίδες για τη μετάφραση
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου




© 2006 Νίκος Σαραντάκος