Η αβάσταχτη βεβαιότητα ενός ευαίσθητου σχολιαστή

 

Τον εκλεκτό γελοιογράφο και σχολιογράφο Στάθη Σταυρόπουλο τον παρακολουθώ και τον θαυμάζω εδώ και πάνω από 25 χρόνια. Τα τελευταία χρόνια, κάποια συννεφάκια έχουν φανεί στον ορίζοντα: εξακολουθώ βέβαια να βρίσκω απολαυστικές τις γελοιογραφίες του και ενδιαφέρουσες τις απόψεις του, με τις οποίες άλλωστε συμφωνώ τις περισσότερες φορές όταν σχολιάζει την επικαιρότητα, ωστόσο διαφωνώ μαζί του σχεδόν πάντοτε όταν αναφέρεται σε γλωσσικά θέματα, κάτι που κάνει αρκετά συχνά. Πρόσφατα, ο Στάθης αφιέρωσε σε γλωσσικά ζητήματα μεγάλο μέρος του σημειώματός του της Δευτέρας 10 Σεπτεμβρίου, έξι μέρες πριν από τις εκλογές. Ειδικότερα, στο σημείωμα αυτό ο Στάθης επικρίνει τρεις γλωσσικές χρήσεις που τις βρίσκει ανελλήνιστες, αμερικανιές ή ανυπόφορες. Να τις δούμε με τη σειρά.

 

α) Η ανελλήνιστη ζαχοπουλιά

 

Το πρώτο από τα τρία γλωσσικά ολισθήματα το διαπράττουν, λέει ο Στάθης, πολλοί: Αμάν πια «Κρόνιος Λόφος» και «Κρόνιος Λόφος». Δεν υπάρχει «Κρόνιος Λόφος» κι άλλες τέτοιες ανελλήνιστες ζαχοπουλιές. Το Κρόνιο είναι μεν λόφος, αλλά ονομάζεται «Κρόνιο» σκέτο. Ή, κατά τους αρχαίους, «Κρόνιον Ορος» - το «όρος» κατ' έμφασιν κύρους· καθώς και «Κρόνιος Πάγος» - αυτό ακόμα αρχαιότερον ένεκεν της λατρείας του Κρόνου εκεί, ομού μετά άλλων θεών χθονίων - σχετική άλλωστε και η (πολύ νεώτερη) απεικόνιση της Γιγαντομαχίας στο ένα από τα αετώματα του ναού του Διός.

 

Επειδή ο Στάθης είναι Ηλείος και ξέρει τα πράγματα από πρώτο χέρι, η πρώτη μου παρόρμηση ήταν να πάρω τα λεγόμενά του τοις μετρητοίς. Με είχαν άλλωστε συγκινήσει βαθύτατα όσα είχε γράψει για τις πυρκαγιές που χτύπησαν τη γενέτειρά του. Ωστόσο, μου φάνηκε πολύ απόλυτο ότι «δεν υπάρχει Κρόνιος Λόφος» και ότι κάτι τέτοιο είναι «ανελλήνιστη ζαχοπουλιά» και είπα να το ψάξω λιγάκι. Και ψάχνοντας βρήκα ότι υπάρχει Κρόνιος Λόφος, ή τουλάχιστον υπήρχε στην αρχαιότητα, εκτός πια κι αν ο Πίνδαρος, ο Διονύσιος Αλικαρνασσεύς και άλλοι αρχαίοι είναι ανελλήνιστοι ζαχοπουλιστές.  Λέει ο Πίνδαρος στον πέμπτο Ολυμπιόνικο: Σωτὴρ ὑψινεφὲς Ζεῦ͵ Κρόνιόν τε ναίων λόφον τιμῶν τ΄ Ἀλφεὸν εὐρὺ ῥέοντα Ἰδαῖόν τε σεμνὸν ἄντρον…

 

Και επειδή αυτό το απόσπασμα, παρά το ότι η τρισχιλιετής ελληνική είναι μία και αδιαίρετη, ίσως είναι κάπως σκοτεινό, ας δούμε πώς εξηγεί το κομμάτι αυτό ο μεταγενέστερος (βυζαντινός;) σχολιαστής του Πίνδαρου: Ὦ Ζεῦ σωτὴρ ὑψινεφές͵ ἤγουν ὁ τὴν διατριβὴν ἄνω ἐπὶ τῶν νεφελῶν ποιούμενος καὶ ὁ οἰκῶν τὸν λόφον τὸν Κρόνιον͵ ἤγουν τὴν Πίσαν. Και δεν είναι μόνο αυτός, αλλά βρίσκουμε συνολικά δεκαεφτά (17) χωρία σχολιαστών του Πίνδαρου, που χρησιμοποιούν τον «ανελλήνιστο» τύπο· μερικά παραδείγματα: περὶ γὰρ τὸν Κρόνιον λόφον ἄγεται ὁ ἀγών   Και σε άλλο σχόλιο:  Κρόνιος λόφος καλεῖται ὁ ἐν Ὀλυμπίᾳ. Και αλλού: παρὰ τὸν Κρόνιον λόφον τὸν εὐδείελον͵ ἤγουν τὸν μετέωρον. Και άλλος: Κρόνιος ἐκαλεῖτο λόφος διὰ τὸ Κρόνου ἱερὸν ἐνταυθοῖ εἶναι.

 

Και για να μη νομιστεί ότι μόνο οι σχολιαστές του Πινδάρου είναι φανατικοί ζαχοπουλιστές, βρίσκω και στον Διονύσιο τον Αλικαρνασσέα: τοῦ ἐν ῎Ηλιδι Κρονίου λόφου. Ο Στάθης όμως μάς διαβεβαιώνει ότι οι αρχαίοι έλεγαν μόνο «Κρόνιον όρος» και «Κρόνιος πάγος». Να πω εδώ ότι η φράση «Κρόνιος πάγος» δεν φαίνεται να απαντά στην αρχαία ελληνική γραμματεία (εγώ τουλάχιστον δεν τη βρήκα), βρήκα όμως μια παρεμφερή, πολύ εύγλωττη. Λέει στον δέκατο Ολυμπιόνικο ο Πίνδαρος, ότι ο Ηρακλής καὶ πάγον Κρόνου προσεφθέγξατο· πρόσθε γάρ νώνυμνος, παναπεί αυτός τον ονόμασε Κρόνιο γιατί πριν ήταν ανώνυμος. Και εξηγεί, πολύ χαρακτηριστικά, ο σχολιαστής: καὶ πάγον͵ ἤγουν ὄρος Κρόνου͵ τουτέστι Κρόνιον λόφον͵ προσεφθέγξατο͵ ἤτοι προσηγόρευσεν. Βρίσκω πολύ εύγλωττο το απόσπασμα, διότι δείχνει ότι ο όρος «Κρόνιος λόφος» (η… ανελλήνιστη ζαχοπουλιά) ήταν η τρέχουσα ονομασία του Κρονίου ήδη από τη βυζαντινή εποχή. 

 

Άρα, το βρίσκω υπερβολικό να ελέγχεται κάποιος που μιλάει για «Κρόνιο λόφο» και πολύ περισσότερο να κατηγορείται για ανελλήνιστος –ή για ζαχοπουλιστής.

 

β) Οι αντιπαθητικές δράσεις

Επόμενος στόχος του Στάθη, οι δράσεις. Ας τον αφήσουμε να τα πει ο ίδιος:

 

Αγράμματος δεν είναι ο κ. Καραμανλής. Έχει όμως υιοθετήσει κι αυτός το από πενταετίας λαλιωτικόν: «δράσεις». Λέξη που έχει γίνει πλέον του συρμού και φοριέται από κάθε πικραμένο για κάθε νόσον και πάσαν υποτροπήν της.
Ό,τι και να συμβαίνει, τσουπ: «δράσεις»! Στην εν λόγω συνέντευξή του ο κ. Καραμανλής απεδείχθη πολύ δραστήριος με τις «δράσεις». Οπου ένας κανονικός άνθρωπος θα έλεγε σχέδιο, πρόγραμμα, ενέργειες, ο υποταγμένος πλέον στον επικοινωνιακό κονφορμισμό Πρωθυπουργός έλεγε «δράσεις». Βεβαίως το «δράσεις» (αμερικανιά εκ μεταγραφής στα ελληνικά) είναι μια λέξη εμφαίνουσα δυναμική τινά, ακαριαία παρέμβαση, ατάκα κι επιτόπου. 

 

Επειδή δεν άκουσα το επίμαχο απόσπασμα, δεν μπορώ να πω αν καλώς ελέγχει ο Στάθης τον πρωθυπουργό. Φυσικά οι δράσεις έχουν γίνει της μόδας, άρα έχουν χρησιμοποιηθεί και καταχρηστικά. Να παρατηρήσω εδώ ότι οι «δράσεις» δεν είναι αμερικανιά και δεν μπήκαν στη γλώσσα μας προ πενταετίας· είναι σαφέστατα κομμάτι της ορολογίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, από το γαλλικό actions, και μάλιστα χρονολογούνται από την εποχή πριν από το Μάαστριχτ, άρα …ευρωκοινοτιά είναι. Και πράγματι είναι εύκολος στόχος οι καημένες οι δράσεις. Είναι όμως και απαραίτητες, όταν έχεις να πεις, φερειπείν, ότι το πρόγραμμα LIFE περιλαμβάνει τρεις δράσεις, η χρηματοδότηση των οποίων κατορθώθηκε χάρη στις ενέργειες του Επιτρόπου.

 

γ) Η επικίνδυνη περιγραφή

 

Το κακό τριτώνει με μια ελληνικούρα του Γ.Α.Παπανδρέου. Όπως λέει ο Στάθης: Απ' την άλλη μεριά, ούτε ο κ. Παπανδρέου υστέρησε στις ελληνικούρες (αμερικανιές) στη δική του συνέντευξη Τύπου. Δήλωσε ότι «δεν θα επιτρέψουμε σε κανέναν να περιγράψει τον νόμο», θέλοντας προφανώς να πει: «παραβεί». (Στα αγγλικά, ο νόμος στήνει μιαν περίμετρο κι όποιος θέλει να τον παραβεί, πάει γύρω-γύρω, «περί», που λέμε, στα πέριξ)...Όμως πρέπει να παραδεχθούμε ότι η κατ' ευθείαν μετάφραση απ' τα αγγλικά στα ελληνικά έχει τις δυσκολίες της….

 

Είναι όμως έτσι; Συμφωνώ κι εγώ ότι όταν διαβάζουμε «να περιγράψει τον νόμο», καταλαβαίνουμε, σε πρώτο επίπεδο, τουλάχιστον εμείς οι αμύητοι από νομική ορολογία, «να εκθέσει τα βασικά χαρακτηριστικά του, να παρουσιάσει τις διατάξεις του». Όμως, κάπου στο βάθος του μυαλού μου θυμάμαι παλιόν και έμπειρο συνάδελφο να μου λέει, τότε που έκανα τα πρώτα μου βήματα στη μετάφραση, ότι η καταστρατήγηση του νόμου με νομιμοφανή μέσα λέγεται, στη σκληρή νομική ορολογία, «περιγραφή του νόμου». Δυστυχώς δεν έχω πρόχειρο κανένα λεξικό νομικής ορολογίας, αλλά ακόμα και στο ηλεκτρονικό της Μαγέντας βρίσκω πράγματι τη φράση «περιγράφω τον νόμο» με την έννοια του ‘καταστρατηγώ’, ενώ επίσης τη βρίσκω σε αγόρευση του κ. Σιούφα στη Βουλή: Η Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων, επειδή ακριβώς το Συμβούλιο δεν ήταν νομοθετημένο, αναγκαζόταν να κάνουν περιγραφή του νόμου, να αναθέτουν μελέτες για να μπορέσει να πληρωθεί η αμοιβή τους. Είναι αλήθεια ότι τα γενικά λεξικά (Μπαμπινιώτης, Τριανταφυλλίδης) δεν καταγράφουν αυτή την ειδική έννοια της λέξης «περιγράφω», και είναι απόλυτα δικαιολογημένος ο Στάθης να μην τη γνωρίζει, και μάλιστα να παραξενεύεται όταν την πρωτοβλέπει, όπως κι εγώ παραξενεύτηκα όταν μου είπε ο παλιός και έμπειρος συνάδελφος (γεια σου, Σπύρο) για τη σημασία αυτή. Άλλο όμως είναι να παραξενεύεται κανείς και άλλο να θεωρεί «ελληνικούρα» και «αμερικανιά» τη φράση, η οποία μάλιστα μπορεί να μην υπάρχει στα γενικά λεξικά, αμερικανιά όμως δεν είναι αφού υπάρχει στην ελληνική γλώσσα από την εποχή που οι αμερικανοί κυνηγούσαν βίσωνες, για να παραφράσω το γνωστό ελληναράδικο κλισέ· διότι αν ανοίξουμε το Λίντελ Σκοτ ή το Πατριστικό λεξικό του Λάμπε θα δούμε ότι περιγράφω διάταξιν, με την έννοια του ‘καταστρατηγώ’ υπάρχει στις Νεαρές του Ιουστινιανού και σε ένα παλιότερο κείμενο του 5ου αιώνα μ.Χ.

 

Όμως θα συμφωνήσω με τον Στάθη όταν αγανακτεί για τη χρήση του όρου, όχι στις αίθουσες των δικαστηρίων ή στα αμφιθέατρα της νομικής σχολής αλλά από έναν πολιτικό σε μια συνέντευξη προς το πλατύ κοινό. Η αρχή της προφύλαξης θα έπρεπε να κάνει τον Γ.Α.Π. να σκεφτεί ότι η συντριπτική πλειοψηφία των ακροατών του θα παρανοήσει την τυπικά σωστή αλλά τόσο παραπλανητική φράση «να περιγράψει τον νόμο». Όχι όμως και αμερικανιά η χρήση του (σωστού) όρου, αγαπητέ Στάθη!

 

Να συνοψίσω. Ο Στάθης καυτηριάζει τρεις χρήσεις, θεωρώντας ότι αποτελούν ατοπήματα, ενώ και οι τρεις είναι κατά τη γνώμη μου συζητήσιμες περιπτώσεις, που έχουν ισχυρότατα ελαφρυντικά, ενώ οι δύο από αυτές απαντούν ήδη στα αρχαία. Έχει και τα δίκια του ο Στάθης σε επιμέρους θέματα, αλλά αυτό που με ανησυχεί είναι η αβάσταχτη βεβαιότητά του, η σιγουριά με την οποία βγάζει τον έναν και τον άλλον ανελλήνιστο χωρίς να σταθεί ένα λεπτό και να αναρωτηθεί: Ρε μήπως είναι σωστό αυτό που κατακρίνω; Μήπως δεν τα ξέρω όλα; Η γλώσσα μας είναι απέραντη, ποιος μπορεί να την κλείσει στην παλάμη του;

 

 

ΥΓ

Να παρατηρήσω, κλείνοντας, και μιαν ορθογραφική ιδιορρυθμία του κειμένου του Στάθη, που επιμένει (ή επιστρέφει;) στον τύπο «νεώτερη» με ωμέγα, ενώ εδώ και πολλές δεκαετίες έχει καθιερωθεί και χρησιμοποιείται ο τύπος με όμικρον, «νεότερη», τόσο από τη σχολική γραμματική όσο και από όλα τα λεξικά, συμπεριλαμβανομένου του λεξικού Μπαμπινιώτη. Αν αυτό οφείλεται στη δύναμη της αδράνειας και της συνήθειας (εγώ έτσι το έμαθα και έτσι το γράφω) δεν είναι σοβαρό, φοβάμαι όμως μήπως το ωμέγα του παραθετικού χρησιμοποιείται σαν φετίχ, σαν κουρελάκι, σαν κρυφό σημάδι που έχουν για να αναγνωρίζονται μεταξύ τους οι ομόφρονες. Και εν πάση περιπτώσει, το βρίσκω λιγάκι οξύμωρο να θέλει κανείς να διορθώσει τα γλωσσικά ατοπήματα των άλλων και ταυτοχρόνως να ακολουθεί συνειδητά μια δική του, προσωπική, γραμματική και ορθογραφία.

ΥΓ2 Θα αδικούσα όμως τον Στάθη αν παρέλειπα τη θεϊκή ατάκα με την οποία κλείνει (σε στρωτά ελληνικά, επιπλέον) το σημείωμά του: Όμως, πρέπει να παραδεχθούμε και το καλό να λέγεται: ο κ. Καραμανλής φαίνεται αποφασισμένος να καταργήσει τον φόρο κληρονομιάς! Τζάμπα θα το παραλάβει το κόμμα η Ντόρα.

 

 

 

Επιστροφή στη Λαθοθηρία
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου