Το κείμενο αυτό, διορθωμένο και ξανακοιταγμένο, περιλαμβάνεται στο βιβλίο μου "Γλώσσα μετ' εμποδίων" που κυκλοφορεί από τον Οκτώβρη του 2007 από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου. Περισσότερα για το βιβλίο μου αυτό, μπορείτε να διαβάσετε εδώ



 

Ποιος διέρρευσε την είδηση;

 

Στην Ελευθεροτυπία της 11.6.07 δημοσιεύτηκε η παρακάτω επιστολή εγγράμματου αναγνώστη (και δη συγγραφέα) από το Ρέθυμνο, ο οποίος στηλιτεύει την, πολύ διαδεδομένη πλέον, μεταβατική χρήση του ρήματος ‘διαρρέω’. Την αναδημοσιεύω ολόκληρη εκτός από το ονοματεπώνυμο:

 

Διαρρέω και διαρροή (της ελληνομάθειας)

*«Οι ποταμοί ρέουν, ως γνωστόν, μόνοι τους και μόνοι τους διαρρέουν χώρες και κοιλάδες και πόλεις για να καταλήξουν και να συρρεύσουν στη θάλασσα. "Κανείς δεν τους ρέει". Ομοίως και οι παραπόταμοι ρέουν μόνοι τους και "κανείς δεν τους ρέει" μέχρι να ενωθούν με τους μεγαλύτερους ποταμούς. Ούτε τους παραπόταμους "τους ρέει κανείς" προς τους ποταμούς. Ρέουν μόνοι τους. Τα οποιαδήποτε υγρά που βρίσκονται μέσα σε αγγεία ρέουν και διαρρέουν μόνα τους, όταν γίνει κάποια επέμβαση από μας ή όταν πάθει κάποια ζημιά ή σπάσει το αγγείο που τα περιέχει. "Κανείς δεν τα διαρρέει". Και ο Ηράκλειτος λέει ότι τα "πάντα ρει" και εννοεί βέβαια ότι "ρει" (ρέουν) μόνα τους, αλλιώς θα 'λεγε "ποιος τα 'ρει' ".

Ολες οι ροές και διαρροές και συρροές και εκροές γίνονται μόνες. Τα υγρά έχουν μέσα τους τη δύναμη να ρέουν και να διαρρέουν και να εκρέουν, ακόμη και μέσα από τα χέρια μας, σύμφωνα με τις συνθήκες που βρίσκονται είτε γεωγραφικές είτε των αγγείων που τα βάζουμε. Πρόκειται για ρήμα αμετάβατο, που δεν έχει δηλ. αντικείμενο.

Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με τα ποδήλατα, τα αυτοκίνητα, τα πλοία, τα αεροπλάνα. Κανείς δεν τα τρέχει, κανείς δεν τα πλέει ούτε τα πετά και μόνον όταν οι συνθήκες ξηράς, θάλασσας και αέρα μαζί με εκείνες που δημιουργούν οι οδηγοί προκαλούν και δημιουργούν την κίνησή των. Δεν τα κινεί κανείς, κινούνται, τρέχοντας ή πετώντας, μόνα τους.

Ιδια και απαράλλαχτα συμβαίνει και με τα διάφορα εμπιστευτικά, απόρρητα και άκρως απόρρητα έγγραφα ή άλλα μυστικά του κράτους, των κομμάτων, εταιρειών κ.λπ. Με ανάλογες ανθρωπογενείς συνθήκες διαρρέουν και αυτά και γίνεται και προκαλείται η διαρροή των.

Θέλουν, άραγε, μερικοί αγράμματοι δημοσιογράφοι και οι πλείστοι αγράμματοι τηλεπαραθυράκηδες να διαρρέει η αμάθειά των και η αγραμματοσύνη των ανά τους αιθέρες; Κάθε άλλο μάλιστα. Κι όμως η διαρροή των γίνεται μόνη της! Έλεος αφού λειτουργούν του κόσμου τα φροντιστήρια στην Ελλάδα!».


Χ. Ι. Μ.
συγγραφέας, Ρέθυμνο

 

 

Πράγματι, η μεταβατική χρήση του ‘διαρρέω’ δέχεται μύδρους επικρίσεων όχι μόνο από λαθοθήρες αλλά και από καλόπιστους χρήστες της γλώσσας και μάλιστα θεωρείται χαρακτηριστική ένδειξη της υποβάθμισης της γλώσσας. Είναι όμως έτσι;

 

Τυπικά, δίκιο έχουν προς το παρόν οι λαθοθήρες. Λέω προς το παρόν διότι η μεταβατική χρήση τείνει να γενικευτεί. Μάλιστα έχει εμφανιστεί και μεσοπαθητικός τύπος (διαρρέονται σκοπίμως φήμες για νέα σκάνδαλα διάβασα πρόσφατα σε εφημερίδα), ενώ το λεξικό Τριανταφυλλίδη είχε το θάρρος να καταγράψει (ως προφορικό) τον τύπο «διέρρευσε την είδηση».

 

Δεν είναι το ‘διαρρέω’ το μοναδικό παράδειγμα ρήματος που από αμετάβατο γίνεται μεταβατικό. Και το ‘ανεβαίνω’ αμετάβατο ήταν, σήμερα όμως ανεβαίνουμε τη σκάλα, ή παλιότερα απαντούσαμε στην ερώτηση αλλά σήμερα λέμε επίσης ότι πρέπει να απαντηθεί η ερώτηση. Ίσως να υπάρχει σταθερή τάση των ρημάτων να γίνονται μεταβατικά, όπως έχει υποστηριχτεί.

 

Είναι όμως και κάτι άλλο που το βρίσκω σημαντικό. Η χρήση του ‘διαρρέω’ με την έννοια αυτή είναι μεταφορική και εντοπίζεται στις ίντριγκες και στα επικοινωνιακά παιχνίδια αστυνομικών υπηρεσιών και κυβερνητικών κύκλων. Λοιπόν, μερικές φορές οι πληροφορίες πράγματι διαρρέουν «μόνες τους», δηλαδή τυχαία και από αγνό ανθρώπινο λάθος, συνήθως όμως αφήνονται τεχνηέντως να διαρρεύσουν. Για παράδειγμα, για να βολιδοσκοπήσει τις αντιδράσεις της κοινής γνώμης, ο πρωθυπουργός δίνει εντολή να διαρρεύσουν κάποιες φήμες έγκυρων κύκλων για το περιεχόμενο του επικείμενου νομοσχεδίου. Αυτές οι πληροφορίες δεν διαρρέουν μόνες τους. Τις αφήνει κάποιος να διαρρεύσουν. Από τη μεταβιβαστική χρήση «αφήνω τις φήμες να διαρρεύσουν» ίσαμε τη μεταβατική «διαρρέω τις φήμες» δεν είναι παρά ένα βηματάκι.

 

Τις πρώτες φορές λοιπόν που ειπώθηκε ότι «ο κυβερνητικός εκπρόσωπος διέρρευσε την είδηση», υπήρχε μια πολύτιμη και λεπτή διάκριση σε σχέση με τη διατύπωση «η είδηση διέρρευσε». Η είδηση διέρρευσε σκόπιμα, όχι τυχαία. Εδώ το «λάθος» προσθέτει μια διάσταση που λείπει από την ορθή χρήση της γλώσσας. Βέβαια, θα είμαι ο πρώτος που θα παραδεχτώ ότι η λεπτή διάκριση (ως γνωστόν) εξασθενεί όσο περισσότερο χρησιμοποιείται το ρήμα.

 

Το ότι η διαρροή των ειδήσεων διαφέρει από τη διαρροή των αγγείων και τη ροή των ποταμών, το αναγνωρίζει άλλωστε και ο ίδιος ο εγγράμματος και δη συγγραφέας επιστολογράφος, αφού λέει ότι η διαρροή τους προκαλείται «από ανθρωπογενείς συνθήκες», δηλαδή όχι όπως στους ποταμούς που «ρέουν μόνοι τους και μόνοι διαρρέουν χώρες». Τη διάκριση αυτή ανάμεσα στις φυσικές και στις σκόπιμες διαρροές αναγνωρίζουν οι αγράμματοι που χρησιμοποιούν μεταβατικά το ‘διαρρέω’ έστω κι αν δεν το συνειδητοποιούν απόλυτα (εφόσον είναι αγράμματοι;)

 

Παρόμοια, αλλά πιο τραγικά, η διάκριση υπάρχει ολοζώντανη όταν, ας πούμε, η αστυνομία ανακοινώνει ότι ο τάδε κρατούμενος αυτοκτόνησε. Αυτοκτόνησε άραγε ή τον αυτοκτόνησαν; ρωτούν τότε οι με το δίκιο τους καχύποπτοι, κι ας ξέρουν ότι το αυτοκτονώ είναι αμετάβατο (ή ίσως: επειδή ξέρουν).

 

Τέλος, οι φίλαθλοι που φωνάζουν στον διαιτητή «λήξ’ το ρε!» όταν η ομάδα τους κερδίζει, μπορεί να μην ξέρουν ότι το ρήμα ‘λήγω’ έχει και μεταβατικές χρήσεις ιδίως στον Όμηρο (π.χ. Ιδομενεύς δ’ ου λήγε μένος μέγα, δεν σταμάτησε τη μεγάλη του ορμή, Ν424) ξέρουν όμως ότι ο διαιτητής είναι ο απόλυτος άρχοντας που αποφασίζει πότε θα σφυρίξει τη λήξη κι έτσι τον παρακαλούν «λήξ’ το» αναγνωρίζοντας ότι θα μπορούσε να το κρατήσει μερικά λεπτά ακόμα.

 

 

Επιστροφή στις Γλωσσικές ακρότητες
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου