Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε στην Αυγή της Κυριακής 10.2.2008, Να προσθέσω ότι τον κ. Μπουρνάζο, που τον ευχαριστώ πολύ για τα καλά του λόγια δεν τον γνωρίζω, εννοώ προσωπικά διότι κείμενά του έχω διαβάσει· ωστόσο ύστερα από το άρθρο του πολύ θα ήθελα να τον γνωρίσω, αν μη τι άλλο για να του υποβάλω τα σέβη μου (κοτζάμ επίσκοπος Ρέοντος και Πραιστού είναι, έστω και τέως!)

 

 

 

Ο ετυμόλογος υπουργός

 

του Στρατή Μπουρνάζου

 

"Τα εντερόσθιά του γρουγρούρισαν.
Λέλυσε το ζωνάριο των περισκελετίδων του,
και το πανταλύνω του μεσηστιώθηκε"

(Πάρις Τακόπουλος, |Κενή Διαθήκη|)

 

Από αρχαιοτάτων χρόνων, η ετυμολογία αποτέλεσε αντικείμενο μεγάλων φιλολογικών διενέξεων και συνάμα πηγή αφάτου χαράς για τους ρέκτες του είδους. Ακόμα όμως μεγαλύτερη πηγή χαράς και αγαλλιάσεως υπήρξε το πεδίο της παρετυμολογίας. Δεν εννοώ τόσο τις σκόπιμες, ας τις πούμε έτσι, παρευμολογίες, οι οποίες μαζί με τα λογοπαίγνια, τις γλωσσοπλασίες και τα άλλα συναφή συνιστούν μόνιμο όπλο στη φαρέτρα κάθε καλού καλαμπουρτζή, από τις σχολικές τάξεις μέχρι τα φοιτητικά αμφιθέατρα και τα φιλολογικά σαλόνια^1^. Γιατί, όσο ευφάνταστοι κι αν υπήρξαν οι κατά σύστημα και καθ' έξιν χαβαλεδιάρηδες ετοιμόλογοι ετυμολόγοι, δεν μπόρεσαν ποτέ να συναγωνιστούν τους απολύτως σοβαρούς ομοτέχνους τους: δασκάλους, καθηγητές, αυτοσχέδιους γλωσσολόγους και πάσης φύσεως λογίους που με ιδιαίτερο ζήλο ενέσκηψαν, ιδίως τον 19ο αιώνα, στις λέξεις της νεοελληνικής, προσπαθώντας να ανάγουν το έτυμον ολωνών στα αρχαία ελληνικά. Μας προσέφεραν έτσι αληθινά έργα τέχνης, που μπροστά τους κάθε χιουμοριστικό εγχείρημα ωχριά. Θυμίζω, για του λόγου το ασφαλές, την περίφημη |μπριζόλα|, η οποία "εν πυρί ζέει όλη" ή τον επάξιό της |γάιδαρο|, ο οποίος παράγεται εκ του "αεί δέρω".

Τα τελευταία χρόνια μάλιστα ο κλάδος γνώρισε μια νέα άνθηση, με αιχμή του δόρατος τις ετυμολογίες που αποδεικνύουν ότι πλείστες όσες ξένες λέξεις έχουν αρχαιοελληνική ρίζα. Ανθολογώ, δήγματος χάριν, από αυτό τον θεσπέσιο λειμώνα: Η Άννα Τζιροπούλου, στο πόνημά της |Πώς η ελληνική γονιμοποίησε τον παγκόσμιο λόγο| μάς πληροφορεί ότι η αγγλική λέξη stork (πελαργός) προέρχεται από τη |στοργή| ("καθότι φημισμένη η στοργή των πελαργών προς τους γονείς τους"), το teacher από το |τίτθη| (τροφός). Σε άλλη εργασία, διαδικτυακή αυτή, της Anastasia Goneou, μαθαίνουμε ότι το restaurant συντίθεται από το |ρα + ίσταμαι| (= έφαγα και στηλώθηκα), ενώ το sex από το |έξις|! Τέλος, σύμφωνα με το έργο |Τα αγγλικά είναι ελληνική διάλεκτος| του καθηγητή του Παντείου Σταύρου Θεοφανίδη, το market προέρχεται από το ομηρικόν |μείρομαι|, ενώ το business από την πρωτοελληνική έκφραση |βίον ζην|^2^. Και άλλα πολλά, ων ουκ έστιν αριθμός, και βάζω αμέσως τελεία, γιατί ο πειρασμός είναι μεγάλος να γεμίσουν έτσι κι οι οχτώ σελίδες των "Ενθεμάτων".

Τα θυμήθηκα όλα αυτά, Κυριακή πρωί, ευαίσθητοι περί τα γλωσσικά και πεπαιδευμένοι αναγνώστες της |Αυγής|, καθώς προσφάτως αποκτήσαμε ένα ακόμα διαμάντι αυτού του είδους: την ετυμολόγηση της λέξης |έντερο| από το "εντός ρέει". Λίθος πολύτιμος το άντερο αυτό στο περιδέραιο των μαργαριταριών, καθώς μάλιστα εκστομίστηκε από τον υπουργό Παιδείας Ευριπίδη Στυλιανίδη, στις 27 Ιανουαρίου, στην ομιλία του στον τελικό των "Αγώνων επιχειρηματολογίας", που οργανώνει, ανάμεσα σε μαθητές Λυκείου όλης της χώρας, το υπουργείο Παιδείας σε συνεργασία με το Ευρωπαϊκό Κέντρο Δελφών.

Ήδη, το πράγμα σοβαρεύει απότομα: ο υπουργός Εθνικής Παιδείας, για να αποδείξει τον πλούτο της ελληνικής γλώσσας προχειρολογεί, χωρίς να μπει στον κόπο, αυτός ή οι συνεργάτες του, να ανοίξουν ένα οιοδήποτε λεξικό. Αλλά αν το πράγμα σταμάταγε εδώ, θα μπορούσαμε να πούμε ότι πρόκειται απλώς για μια "κοτσάνα". Άλλωστε, κοτζάμ Νταν Κουέιλ, αντιπρόεδρος των ΗΠΑ επί πατρός Μπους, είχε πει, μετά το πέρας επίσκεψής του στη Λατινική Αμερική: "Λυπήθηκα που στο σχολείο δεν μελετούσα περισσότερο τα λατινικά, έτσι δεν μπόρεσα να μιλήσω με τόσους ανθρώπους στη γλώσσα τους...".

Όμως, αν διαβάσουμε ολόκληρη την ομιλία Στυλιανίδη, με τα συμφραζόμενα στα οποία τοποθετείται το εντός ρέον έντερον, διαπιστώνουμε ότι τα πράγματα είναι πολύ χειρότερα και ανησυχητικά. Παραθέτω εκτενή αποσπάσματα από την υπουργική ομιλία, όπως την κατέγραψαν οι κάμερες και τα δημοσιογραφικά κασετοφωνάκια:

"Ακόμα και σήμερα, στην ηλεκτρονική εποχή, η ελληνική γλώσσα αποτελεί το βασικό εργαλείο. Ο πρόεδρος της εταιρείας ηλεκτρονικών υπολογιστών Apple Τζον Σκάλι κατά το Hellenic Quest, ένα πρόγραμμα εκμάθησης της ελληνικής που άρχισε να διανέμει το CNN, σημειώνει σχετικά:  
"Αποφασίσαμε να προωθήσουμε το πρόγραμμα εκμαθήσεως της ελληνικής επειδή η κοινωνία μας χρειάζεται ένα εργαλείο που θα της επιτρέψει να αναπτύξει τη δημιουργικότητά της, να εισάγει καινούριες ιδέες και να της προσφέρει γνώσεις περισσότερες απ' όσες ο άνθρωπος μπορούσε ως τώρα να ανακαλύψει".
Επίσης το Πανεπιστήμιο Ίρβινγκ της Καλιφόρνιας ανέλαβε την αποθησαύριση του πλούτου της με επικεφαλής του προγράμματος την ελληνίστρια γλωσσολόγο Μακ Ντόναλι. Αποθησαυρίστηκαν 6 εκατομμύρια λεκτικοί τύποι της γλώσσας μας, όταν η αγγλική έχει συνολικά 490.000 λέξεις και 300.000 τεχνικούς όρους.

Το ενδιαφέρον αυτό προέκυψε από τη διαπίστωση των επιστημόνων της πληροφορικής και των υπολογιστών ότι οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές προχωρημένης τεχνολογίας δέχονται ως "νοηματική" γλώσσα μόνον την ελληνική. Όλες τις άλλες γλώσσες τις χαρακτήρισαν "σημειολογικές".  "Νοηματική γλώσσα" είναι εκείνη όπου το "σημαίνον" δηλαδή η λέξη και "το σημαινόμενο" δηλαδή αυτό που εκφράζει η λέξη έχουν μεταξύ τους πρωτογενή σχέση.  
Όπως π.χ. η λέξη "έντερο" σημαίνει "εντός ρέει", η λέξη "Αλέξανδρος", "αλέξω" που σημαίνει "αποκρούω" συν "άνδρας".

Επιπλέον, τα πιο τέλεια προγράμματα "Ίβυκος", "Γνώσεις" και "Νεύτων" αναπαριστούν τους λεκτικούς τύπους της ελληνικής σε μαθηματικά ολοκληρώματα και σε τέλεια σχήματα παραστατικής. Δέχονται δηλαδή την ελληνική ως αναγκαία στις νέες επιστήμες όπως η πληροφορική, η ηλεκτρονική, η κυβερνητική και άλλες. 

Έτσι πολλοί σύγχρονοι ευρωπαίοι ευρωβουλευτές πιστεύουν ότι η ελληνική γλώσσα πρέπει να καθιερωθεί ως επίσημη γλώσσα γιατί το να μιλά κανείς για Ενωμένη Ευρώπη χωρίς την Ελληνική είναι σα να μιλά σε έναν τυφλό για τα χρώματα".

Ποιο είναι το πρόβλημα; Απλούστατα: ούτε μία γραμμή του κειμένου δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα~ πρόκειται για ένα απίστευτο συνονθύλευμα παρανοήσεων, σφαλμάτων, ανακριβειών και φανταστικών στοιχείων. Για την ακρίβεια, η υπουργική ομιλία είναι αντιγραφή (copy paste) από ένα εντελώς ανυπόστατο κείμενο που κυκλοφορεί εδώ και χρόνια στο Διαδίκτυο, ιδιαίτερα διαδεδομένο και δημοφιλές σε πάσης φύσεως ελληνολάτρες ακροδεξιούς και παραμυθάδες. Ο Νίκος Σαραντάκος, ο οποίος έχει ασχοληθεί συστηματικά με αυτό, ξετινάζοντάς το λέξη - λέξη, το έχει βαφτίσει "λερναίο κείμενο", για την ευκολία με την οποία κάθε τόσο ξεπηδά από εδώ κι από κει, παρά τις αλλεπάλληλες ανασκευές του^3^. Αντιγράφω την κατακλείδα του Σαραντάκου:

"Με άλλα λόγια, το κείμενο για το Hellenic Quest είναι μια αρμαθιά από χοντρά ψέματα και ανακρίβειες: κανένα πρόγραμμα δεν υπάρχει με το όνομα αυτό, καμιά σχέση δεν έχει η εταιρεία Apple ή το CNN με την εκμάθηση των ελληνικών, κανείς Άγγλος επιχειρηματίας δεν προτρέπει τα στελέχη της εταιρείας του να μάθουν αρχαία, η καταγραμμένη αρχαία ελληνική γλώσσα δεν έχει 90 εκατομμύρια λεκτικούς τύπους αλλά σκάρτο ενάμισι εκατομμύριο, δεν έχει 6 εκατομμύρια λέξεις αλλά κάπου 150 χιλιάδες, η ελληνική γλώσσα δεν έχει πρωτογένεια και δεν είναι νοηματική ούτε μοναδική, ούτε έχει κάτι το ιδιαίτερο που την κάνει κατάλληλη για γλώσσα των υπολογιστών νέας γενεάς, οι Ισπανοί ευρωβουλευτές δεν ζήτησαν να καθιερωθεί η αρχαία ελληνική ως η επίσημη γλώσσα της ΕΕ [...]."

Για να μη μακρηγορούμε, το κείμενο το οποίο αναπαρήγαγε αυτούσιο ο υπουργός είναι ένας κλασικός "αστικός μύθος"^4^. Αυτό δηλαδή που λέγαμε παλιότερα, και μάλλον πιο εύγλωττα, "ράδιο αρβύλα". Όπως ακριβώς οι αντίστοιχοι μύθοι για τις μολυσμένες βελόνες που μπήγουν διάφοροι επιτήδειοι στα καθίσματα των τρένων και των σινεμά και άμα κάτσεις τρυπιέσαι και παθαίνεις Έιτζ, οι υποτιθέμενες δηλώσεις Κίσινγκερ για το σχέδιο διάβρωσης και εξάλειψης του ελληνισμού ή η παροιμιώδης ιστορική γκαντεμιά, τα ελληνικά, κάπου εκεί κοντά στα 1780, να χάσουν δήθεν σε ψηφοφορία, για μία μόλις ψήφο στο Κογκρέσο, τη μοναδική ευκαιρία να γίνει επίσημη γλώσσα των ΗΠΑ! Φαντάζεστε έναν υπουργό Υγείας που θα υιοθετεί τα παραμύθια για τις βελόνες ή έναν ομόλογό του τού Πολιτισμού που θα εντάσσει στις ομλίες του τις λιακοπούλειες θεωρίες για την καταγωγή των Ελλήνων από τον Σείριο; Και όμως, σε αυτήν ακριβώς την κατηγορία υπάγεται και το ασμένως υιοθετηθέν από τον υπουργό Παιδείας "λερναίο κείμενο".

Θα περιοριστώ, εν κατακλείδι, σε δύο σχόλια:

Πρώτον, μου φαίνεται απίστευτο ότι όποιος έγραψε την υπουργική ομιλία αλίευσε μια εντυπωσιακή αρλούμπα (πιθανότατα στο Διαδίκτυο), χωρίς να την ελέγξει στοιχειωδώς -- οι ανασκευές του κειμένου, και στο Διαδίκτυο και αλλού, αφθονούν. Κι ακόμα πιο απίστευτο μου μοιάζει ότι ο υπουργός δεν είχε την ετοιμότητα να καταλάβει, να υποψιαστεί έστω, τη σαθρότητα του κειμένου. Αυτό είναι το ζήτημα: η απαιδευσία, όχι η λαθοθηρία.

Δεύτερον και εξίσου ανησυχητικό σημείο: η εμφανώς ελληναράδικη-ακροδεξιά οσμή που αναδίδει το κείμενο. Με λίγα λόγια, για να μην παίρνει χαμπάρι την κραυγαλέα αντιεπιστημονικότητα ένας κατά τεκμήριο μορφωμένος άνθρωπος (διδάκτορας της Νομικής είναι ο υπουργός), σημαίνει είτε ότι ξαφνικά "αποκολοκυνθώθηκε" είτε ότι είναι εξοικειωμένος με αυτά τα φληναφήματα. Υποψιάζομαι ότι ισχύει το δεύτερο: ότι κάποιος που τέρπεται με το "λερναίο κείμενο" δεν έχει στο προσκέφαλό του ούτε τον Σωσύρ ούτε τον Τριανταφυλλίδη ούτε καν τον Μπαμπινιώτη~ πολύ φοβάμαι ότι στο γραφείο του καίει άσβεστη η φλόγα του |Δαυλού|, ενώ στα βραδινά του ενύπνια τον επισκέπτονται, συχνά πυκνά, δίκην |Νεμέσεως|, εξωγήινοι επισκέπτες από τον Σείριο.

 


Σημείωση: Το άρθρο αυτό οφείλει πολλά στη Βάσω Κιντή, στην οποία ανήκουν τα εύσημα ότι πρώτη εντόπισε και στηλίτευσε τις "εθνικιστικές ασυναρτησίες" (όπως τις αποκάλεσε) του Ευ. Στυλιανίδη στο κείμενό της "Ρέοντας εντός του εντέρου" (|Τα Νέα|, 1.2.2008).

1. Θυμάμαι, λ.χ., τι τράβαγε, ένα ολόκληρο γυμνασιακό χρόνο, τηλεφωνικώς, κάποιος κ. Εξαρχίδης, στον οποίο --μετά τη συνοπτική ετυμολόγηση του επιθέτου του και τη συνακόλουθη φιλολογική διόρθωση του σε "Πενταρχίδης" ή "Επταρχίδης"-- διατεινόμεθα ότι διαθέτουμε το ελλείπον μέλος του επιθέτου του· αργότερα, στη Φιλοσοφική του Αθήνησι, θυμάμαι τον τραγέλαφο, τον "τραγέτραγο", τον βοεβόδα (=από τη μέση και πάνω βόας και από τη μέση και κάτω βόδι), το ζώο που φοβάται τα αυγά (κροκόδειλος), τη Λερναία Ύδρα και τις "Λερναίες Σπέτσες" κ.ά.
2. Όλα τα παραπάνω τα αντλώ από το θαυμάσιο βιβλίο του Νίκου Σαραντάκου, |Γλώσσα μετ' εμποδίων. Συμβολή στη χαρτογράφηση του γλωσσικού ναρκοπεδίου|, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα 2007, όπου καταρρίπτονται δεκάδες, γλωσσικοί και άλλοι, μύθοι.
3. Βλ. Νίκος Σαραντάκος, |Γλώσσα μετ' εμποδίων|, ό.π., σ. 21-90, ιδίως 38 κ.ε.
4. Ας σημειωθεί ότι ο Νίκος Σαραντάκος, σε πρόσφατο κείμενο στην ιστοσελίδα του (www.sarantakos.com/language/stylianidis.html) επισημαίνει ότι η καινοφανής ερμηνεία του εντέρου δεν περιλαμβάνεται στο "λερναίο κείμενο", αλλά συνιστά πιθανότατα "πατέντα" του υπουργού.

|Ο Ευστράτιος Μπουρνάζος είναι δρ του Πανεπιστημίου του Μανταρινόσοφ, αντεπιστέλλον μέλλον της Ακαδημίας Πλάτωνος και τ. επίσκοπος Ρέοντος και Πραιστού|

ΥΓ.: "Στον κ. Κ., τον στοχαστή, πήγε ένας κουτός μαθητής και του είπε: "Στην Αμερική υπάρχει |ένα κριάρι με πέντε κεφάλια|. Τι έχεις να πεις πάνω σ' αυτό;". "Τίποτα", αποκρίθηκε ο κ. Κ" (από τις |Ιστορίες του κ. Κόυνερ|, του Μπ. Μπρεχτ, σε μετάφραση Πέτρου Μάρκαρη).

 

'Αλλα κείμενα περί Hellenic quest