Μεγάλες φυσαλίδες και μικρές λαθροχειρίες

 

Σε πάρα πολλές περιπτώσεις όπου το Μεγάλο Λεξικό Μπαμπινιώτη πρότεινε μια γραφή διαφορετική από τη σχολική ορθογραφία, και που πολλές είχαν προκαλέσει κατακραυγή, σαν τα τσηρώτα και τα αγώρια, το Ορθογραφικό Λεξικό Μπαμπινιώτη ανακρούει πρύμναν (όπως είπε ο Γ. Η. Χάρης) ή μάλλον ακολουθεί μια τακτική που μου θυμίζει αμυδρά τον Γαλιλαίο. Θέλω να πω, ναι μεν καταγράφει το λήμμα σύμφωνα με την πληβειακή ορθογραφία, εξηγεί όμως μέσα σε πλαίσιο για ποιο λόγο η «ετυμολογική» ορθογραφία υπαγορεύει διαφορετικά, σαν τον Γαλιλαίο που ανασκεύασε τα πιστεύω του αλλά στο τέλος είπε το «και όμως κινείται». Είπα βέβαια ότι μου το θυμίζει αμυδρά, διότι ο Γαλιλαίος δικαιώθηκε από την ιστορία.

 

Όμως παρασέρνομαι και μπαίνω σε οριζόντια ζητήματα, ή στα κυρίως πιάτα, κι εσείς εδώ παραγγείλατε μεζεδάκια. Οπότε, πάμε στη σελίδα 919 και στο λήμμα φυσαλίδα. Το λεξικό το λημματογραφεί έτσι, αλλά μέσα σε πλαίσιο με τίτλο φυσαλίδα ή φυσαλλίδα; δηλώνει ότι πρόκειται για το αρχαίο ουσιαστικό φυσαλλίς, παράγωγο της λέξης φύσα «φυσερό, πνοή» επομένως είναι ορθότερη η γραφή με δύο –λ–, φυσαλλίδα. Η σχολική γραμματική ωστόσο, συνεχίζει, δέχεται τη γραφή με ένα –λ–, φυσαλίδα.

 

Περίπου τα ίδια έγραφε και το Μεγάλο Λεξικό, το οποίο επιπλέον παραπέμπει στο αρχαίο θρυαλλίς, που έχει το ίδιο παραγωγικό επίθημα, το –αλλίς. Υπάρχει και η χρυσαλλίδα στην ίδια κατηγορία, και δεν νομίζω να είναι άλλο κανένα.  

 

Ωστόσο, με την φυσαλίδα υπάρχει ένα πρόβλημα, ή μάλλον δύο. Και τα προβλήματα αυτά το Ορθογραφικό Λεξικό τα αντιμετωπίζει όπως έκανε και ο μεγάλος αδελφός του, όχι πια με την ταχτική του ίσως Γαλιλαίου, αλλά με την πονηριά της γάτας: τα κουκουλώνει.

 

Τι θέλω να πω; Θέλω να πω πως στ’ αρχαία παραδίδονται δυο γραφές: φυσαλλίς αλλά και φυσαλίς. Και, ίσως θα το μαντέψατε, η λ. φυσαλίς, με όλους τους λεκτικούς της τύπους, έχει σχεδόν διπλάσιες ανευρέσεις από τον τύπο φυσαλλίς που προκρίνει ο κ. Μπαμπινιώτης. Πρώτη λαθροχειρία, το λεξικό το μικρό, αλλά και ο μεγάλος αδελφός του, αποσιωπούν εντελώς ότι παραδίδεται και δεύτερη γραφή που μάλιστα είναι και συχνότερη. Βέβαια, η αλήθεια είναι ότι ο τύπος φυσαλλίς είναι παλαιότερος, ενώ ο τύπος φυσαλίς μεταγενέστερος, αλλά αυτό μάλλον επιχείρημα υπέρ της απλοποίησης το βρίσκω: αν το απλοποίησαν ήδη τα εγγόνια των κλασικών, τι λόγος πέφτει σ’ εμάς, τα τρισέγγονα, να το επαναφέρουμε;

 

Επιπλέον, και εδώ έχουμε λαθροχειρία νάμπερ του, η αρχαία φυσαλλίς με δύο λάμδα, η κλασική, δεν έχει καμιά σχέση με τη σημερινή. Ήταν είδος φλογέρας.       Λαβὲ δῆτα τὰς φυσαλλίδας πρὸς τῶν θεῶν· ὡς ἥδομαί γ΄ ὑμᾶς ὁρῶν ὀρχουμένους, λέει στη Λυσιστράτη. Φυσικά το λεξικό (και ο μεγάλος αδελφός του) ξεχνάνε να το αναφέρουν αυτό, ίσως το θεωρούν επουσιώδες.

 

Από τις τρεις λέξεις της μικρής μας οικογένειας, το Λεξικό Τριανταφυλλίδη γράφει την φυσαλίδα με ένα λάμδα (και αναφέρει ότι στα αρχαία παραδίδονται και οι δυο γραφές και ότι σήμαινε ‘φλογέρα’), τη χρυσαλίδα με ένα λάμδα επίσης (και γράφει ρητά ότι πρόκειται για απλοποίηση), ενώ τη θρυαλλίδα με δύο λάμδα.

 

Αλλά το σημερινό παιδί που θα πάει σχολείο δεν θα ξεχωρίσει μόνο αυτά τα τρία ουσιαστικά, αλλά θα τα εντάξει σε μια μεγαλύτερη οικογένεια, των θηλυκών που λήγουν σε –αλίδα, σαν την επικεφαλίδα, τη μοιχαλίδα, τη δροσοσταλίδα, την πεταλίδα, ίσως να’ ναι και δυο τρία ακόμα. Οπότε, δικαιώνεται ακόμα περισσότερο η σχολική ορθογραφία που τα ενοποιεί όλα αυτά. Όσο για τη θρυαλλίδα, θα τη μάθει αργότερα· ας κρατήσει τα δυο της λάμδα αλλά μακριά από εμάς τα φιτίλια και οι φιτιλιές.

           

Εδώ θα έπρεπε να κλείσω, αλλά έγραψα «μοιχαλίδα» και θυμήθηκα το αξεπέραστο δίστιχο του Μποστ.:

 

Εις πελάγη ευτυχίας αρμενίζει η Αρμενίς

κερατεί τον σύζυγόν της, γίνεται μιχαηλίς

 

Και αναρωτιέμαι, μιχαηλίς έγραφε ή μοιχαηλίς; Όποιος το έχει πρόχειρο, ας ενημερώσει.

 

 

 

 

 

 

 

 

Επιστροφή στα Ορθογραφικά Μεζεδάκια