"Δολοφόνος ήταν ο γιατρός"

(Σκέψεις για τη δεοντολογία στη μετάφραση των τίτλων έργων)

 

Ο φίλος μου ο Θέμης μού σύστησε, και διαβάζω αυτή την εποχή, το ένα μετά το άλλο, καλοκαίρι γαρ, τα αστυνομικά μυθιστορήματα της Αδελφής Φιντέλμας –αν και θα έπρεπε να πω "της Αδελφής Φιντέλμα" αν ήθελα να συμμορφωθώ με την μοντέρνα γραμματική της γκλαμουράτης αμερικανοδουλείας, που θέλει όλα τα θηλυκά ονόματα να είναι άκλιτα (της Νικαράγουα, της Μαρία Κάλλας, της Τζοκόντα και δεν συμμαζεύεται) εκτός αν μπορούν να κλιθούν αμερικανιστί στον πληθυντικό ή αρχαιότροπα στη γενική (της Μαντούς, της Μυρτούς, της Ζωζούς). Αλλά ξεφεύγω, το θέμα μας είναι η αδελφή Φιντέλμα, και όχι το πώς κλίνεται. Τα αστυνομικά αυτά μυθιστορήματα έχουν μια πρωτοτυπία: εκτυλίσσονται στην Ιρλανδία του 7ου αιώνα, πριν ο καθολικισμός της Ρώμης ισοπεδώσει την κέλτικη παράδοση, σε μια κελτική εκκλησία που έχει πολλά κοινά με τις ανατολικές, και όπου μοναχοί και μοναχές συζούν σε μικτά μοναστήρια και ενίοτε παντρεύονται. Τα συστήνω τα βιβλία αυτά, από τις εκδόσεις Θεμέλιο, αν μη τι άλλο επειδή περιέχουν πλούτο πληροφοριών για μια εντελώς άγνωστή μας κοινωνία και ιστορική περίοδο –άλλωστε ο συγγραφέας τους, που υπογράφει με το ψευδώνυμο Peter Tremayne, είναι αυθεντία στους Κέλτες.

 

Στα τρία πρώτα βιβλία της σειράς, η μεταφράστρια άφησε να της ξεφύγουν κάμποσα μαργαριτάρια, μερικά χοντρά, ενώ έκανε κάποιες μεταφραστικές επιλογές αμφισβητούμενες· επειδή το θέμα έχει κάποιο γενικότερο ενδιαφέρον, ίσως αφιερώσω χωριστό σημείωμα, αν αξιωθώ. Στο τέταρτο βιβλίο, ο μεταφραστής αλλάζει και η κατάσταση διορθώνεται. Όμως παραμένει ένα περίεργο κουσούρι, που είναι κοινό σε όλα τα βιβλία της σειράς εκτός ενός, και το οποίο εντοπίζεται στους τίτλους. (Στους παραπλανητικούς τίτλους, έχω ήδη αφιερώσει το σημείωμα Μ' ένα σμπάρο δυο τρυγόνια). Ίσως μάλιστα μέρος της ευθύνης να φέρει και ο εκδότης, αφού η επιλογή του τίτλου πολύ συχνά δεν οφείλεται μονάχα στον μεταφραστή.

 

Το πρώτο από τα βιβλία έχει αγγλικό τίτλο Absolution by murder και ίσως να μην είναι τίτλος εύκολος να αποδοθεί και πιστά και χωρίς πλατειασμό. Αναρωτιέμαι όμως αν η υπαρκτή έστω δυσκολία δικαιολογεί τον τίτλο που επιλέχτηκε: Φόνος στο Αβαείο. Τέλος πάντων, δεν είμαι φανατικός της πιστής μετάφρασης των τίτλων, και ιδίως σε κινηματογραφικές ταινίες είχαμε παλιότερα κάμποσες πολύ πετυχημένες ελληνικές "μη πιστές" αποδόσεις ξένων τίτλων (Το τρένο θα σφυρίξει τρεις φορές, πρόχειρα)· και συχνά καλύτερο είναι να έχουμε μια έστω και ανακριβή μετάφραση παρά να πετάμε στα μούτρα του φιλοθεάμονος κοινού αμετάφραστο τον τίτλο αγγλιστί, και λατινογραμμένο μάλιστα. Οπότε, ας το δεχτούμε το Αβαείο.

 

Λίγο περισσότερες ενστάσεις θα είχα για την όχι κατά λέξη απόδοση του τρίτου βιβλίου της σειράς. Εκεί, το Valley of the Shadow μεταφράστηκε Κοιλάδα του θανάτου. Φυσικά, δεν πρόκειται για μεταφραστικό λάθος, αλλά για συνειδητή επιλογή. Θέλω να πω, προσπάθησε η μεταφράστρια (ή ο εκδότης) να  κάνει τον τίτλο πιο ηχηρό, πιο πιασάρικο –και αφόρητα τετριμμένο, μεταξύ μας. Όσο για τον πτωχό συγγραφέα, που δεν ήθελε να μιλήσει για θάνατο στον τίτλο, τι να ξέρει αυτός;

 

Στο τέταρτο και το πέμπτο βιβλίο ο μεταφραστής αλλάζει, το μεταφρασμένο κείμενο βελτιώνεται, αλλά η ιδιορρυθμία στην απόδοση των τίτλων παραμένει –ή μάλλον εντείνεται. Διότι τώρα όχι μόνο οι ελληνικοί τίτλοι ουδεμία σχέση έχουν με τους αγγλικούς πρωτότυπους, αλλά και είναι σχοινοτενείς, σκέτα μακρινάρια. Για παράδειγμα, ο τίτλος του πέμπτου βιβλίου στα αγγλικά ήταν Act of Mercy. Και πάλι ζόρικος τίτλος στην απόδοσή του, οπότε στην ελληνική απόδοση προτιμήθηκε η δοκιμασμένη μέθοδος του στρίβειν όχι δια του αρραβώνος αλλά δια της περιγραφής. Θέλω να πω, αντί να σπάμε το κεφάλι μας για να βρούμε μια πιστή και στιβαρή απόδοση του ξένου τίτλου, περιγράφουμε με λίγες λέξεις την υπόθεση του έργου. Και επειδή στο προκείμενο βιβλίο υπάρχει ένα πλοίο με καλόγερους και καλόγριες που πηγαίνουν προσκύνημα, και στο πλοίο αυτό γίνονται φόνοι τους οποίους τελικά η Φιντέλμα διαλευκαίνει, προκύπτει ο τίτλος Δολοφονία στο πλοίο των προσκυνητών. Κομμάτι μακρύς μας βγήκε, αλλά χαλάλι. Πάλι καλά που συγκρατήθηκε ο εμπνευστής κι έτσι δεν είχαμε πλουσιότερη περιγραφή, λογουχάρη Δολοφονία στο πλοίο των Ιρλανδών προσκυνητών που πήγαινε στη Γαλικία.

 

Παρόμοια λογική επικράτησε και στον τίτλο του τέταρτου  βιβλίου, αλλά επειδή υπάρχει και Θεός που βλέπει από ψηλά, εδώ η περιγραφική απόδοση αποδείχτηκε μπούμερανγκ. Να εξηγηθώ. Ο αγγλικός τίτλος είναι Suffer, little children. Παραδέχομαι ότι ούτε εδώ είναι απλή υπόθεση η πιστή απόδοση. Ποια είναι όμως τα μικρά παιδιά του τίτλου; Καθώς η Φιντέλμα πηγαίνει σ' ένα μακρινό μοναστήρι, όπου έχει να διαλευκάνει τον φόνο ενός σοφού λογίου, φόνο που μπορεί να αποβεί καθοριστικός για την τύχη του αμφισβητούμενου θρόνου ενός μικρού βασιλείου, γίνεται μάρτυρας της εξόντωσης ενός οικισμού από τους άντρες ενός φυλάρχου της περιοχής· η Φιντέλμα σώζει μερικά μικρά παιδιά και την καλόγρια που τα προσέχει, αλλά πολύ σύντομα διαπιστώνει ότι κάποιοι συνεχίζουν να κατατρέχουν τα παιδιά που σώθηκαν. Και τελικά αποδεικνύεται ότι η ιστορία των παιδιών είναι το βασικό στοιχείο του δράματος, όχι απλώς ένα δευτερεύον επεισόδιο, γιατί κάποια από τα παιδιά αυτά είναι οι επιζώντες διάδοχοι του αμφισβητούμενου θρόνου.

 

Ο άγγλος αναγνώστης, ακόμα κι αν είναι πολύ υποψιασμένος, δεν μαθαίνει την πραγματική ταυτότητα των παιδιών παρά στο τέλος του βιβλίου. Όμως ο έλληνας αναγνώστης το μαθαίνει πολύ νωρίτερα. Όμως νωρίτερα όχι επειδή εμείς οι Έλληνες είμαστε, διατί να το κρύψωμεν άλλωστε, παραδοσιακά έξυπνοι ως φυλή, όχι επειδή κόβει το μυαλό μας και διαβάζουμε βουλωμένο γράμμα, όχι. Απλούστατα, ο έλληνας μεταφραστής, ή ο έλληνας εκδότης ή κάποιος τέλος πάντων, διάλεξαν ελληνικό τίτλο Η καταδίωξη των μικρών διαδόχων. Προσέξτε: όχι "καταδίωξη των μικρών παιδιών", έτσι απλώς και ασαφώς, όπως στον αγγλικό τίτλο, αλλά "διαδόχων", προδίδοντας έτσι από το εξώφυλλο κιόλας όλο το μυστήριο! Υπονομεύεται έτσι όλη η πρόθεση του συγγραφέα, διότι, καλέ μου άνθρωπε, αν ήθελε ο συγγραφέας να καταλάβουμε ή έστω να ψυλλιαστούμε, ότι τα μαυρομάλλικα παιδιά που φοβούνται και τον ίσκιο τους είναι διάδοχοι του θρόνου, θα το έβαζε στον αγγλικό τίτλο. Δεν το ήθελε και δεν το έβαλε. Εσύ γιατί το βάζεις;

 

Σε μια παλιά ελληνική κωμωδία, ένας ήρωας είχε μια θεία που ήταν συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων –νομίζω μάλιστα, αν δεν με γελάει το Αλτσχάιμερ, ότι την έπαιζε (τη θεία) ο Νίκος Σταυρίδης με περούκα. Το μυθιστόρημα της θείας είχε αποτύχει παταγωδώς εμπορικά, επειδή ο τίτλος ήταν "Ο δολοφόνος ήταν ο γιατρός" –κι αφού ο αναγνώστης μάθαινε ήδη από το εξώφυλλο τον τίτλο, δεν είχε όρεξη να αγοράσει το βιβλίο. Τότε είχα πολύ γελάσει –πού να φανταστώ ότι κάποιοι θα έκαναν το ίδιο στα σοβαρά και όχι σε φαρσοκωμωδία;

 

 

Υστερόγραφο, Οκτώβριος 2005: Θα έπρεπε να το ξέρω, αλλά δεν το ήξερα και με συντριβή το παραδέχομαι. Όπως μου επισήμανε παλιός και καλός φίλος που έπεσε πάνω στη σελίδα τυχαία (οπότε μπορώ να πω ότι ήδη το άρθρο τα έβγαλε τα λεφτά του, αφού έγινε αφορμή να τα ξαναπούμε!), το Suffer, little children που είναι ο τίτλος του τέταρτου βιβλίου της Φιντέλμας δεν είναι ένας τυχαίος τίτλος αλλά είναι παρμένος από την αγγλική μετάφραση των Ευαγγελίων και συγκεκριμένα σημαίνει Άφετε τα παιδία. Έτοιμος υπέροχος τίτλος στα ελληνικά, βαρύς και τριζάτος, και ο αθεόφοβος ο εκδότης (διότι δεν μπορεί, αποκλείεται μεταφραστής να διέπραξε το ανοσιούργημα) τον κατέστρεψε και τον έκανε, λέει, Καταδίωξη των μικρών διαδόχων και το λουρί της μάνας! Άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου, τελικά!

 

 

Επιστροφή στα μεταφραστικά


Γράψτε μου / Mail me