Το κείμενο αυτό, διορθωμένο και ξανακοιταγμένο, περιλαμβάνεται στο βιβλίο μου "Γλώσσα μετ' εμποδίων" που κυκλοφορεί από τον Οκτώβρη του 2007 από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου. Περισσότερα για το βιβλίο μου αυτό, μπορείτε να διαβάσετε εδώ



 

Η γλώσσα κόκαλα δεν έχει· νόμους έχει;

 

Στις σελίδες μου έχω ένα άρθρο για την έκφραση λέω τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη, όπου διερευνώ τη μακραίωνη ιστορία της έκφρασης αυτής, που καταγράφεται ήδη από τον Αριστοφάνη σε μια πρώτη μορφή και μετά στο Λουκιανό σε μορφή απαράλλαχτη με τη σημερινή. Κάποια στιγμή, μου γράφει ένας αναγνώστης με καταγωγή από τη Μύκονο, λέγοντάς μου ότι στη Μύκονο η φράση αυτή λέγεται "τα σύκα σύκα και την κάφη κάφη", όπου κάφη, στην τοπική διάλεκτο, η συκιά. Του απάντησα δίνοντας μια πρόχειρη ερμηνεία για αυτή την παραλλαγή, δηλαδή ότι:

Ο σημερινός χρήστης της φράσης (και εδώ και πολλούς αιώνες) δεν βρίσκει κανένα λόγο που να συνδέει τα σύκα με τη σκάφη. Όμως τη χρησιμοποιεί επειδή έτσι την άκουσε.  Στη Μύκονο όμως κατά σύμπτωση, υπάρχει η πολύ όμοια με τη σκάφη λέξη, η κάφη, όπως λέτε. Οπότε πολύ σωστά το γλωσσικό αίσθημα των μυκονιατών, τους έσπρωξε να αλλάξουν τη φράση και να την κάνουν πιο λογική.

Ο συνομιλητής μου δεν πείσθηκε και επανήλθε απόλυτα βέβαιος για την άποψή του, και παραβλέποντας το οφθαλμοφανές, που του το τόνισα, ότι η φράση παραδίδεται πολλές φορές στην αρχαία γραμματεία, όχι μία και δύο για να αποδοθεί έστω σε σύμπτωση, επομένως αποκλείεται να είναι μυκονιάτικη και πρόσφατη η αρχή της. Ο συνομιλητής μου αυτός ήταν των θετικών επιστημών, με διδακτορικό δίπλωμα, πρόεδρος κάποιων τοπικών συλλόγων, σοβαρός άνθρωπος εννοώ, κι όμως, σε αυτό το γλωσσικό ζήτημα δεν πείστηκε από την ορθολογική εξήγηση (αφού η φράση υπάρχει στον Αριστοφάνη και στον Λουκιανό, δεν μπορεί να φτιάχτηκε πρόσφατα) και επέμεινε στην ανορθόλογη.

 

Ως εδώ καλά, θα πείτε. Πάμε πιο πέρα. Στην Ελευθεροτυπία, είχε γίνει λόγος για τις ζακυνθινές αρέκιες, τοπικά τραγούδια με κιθάρα, και είχε προταθεί η (πιθανώς σωστή) ετυμολόγηση από το ιταλ. à l'orecchio = με το αυτί. Λίγες μέρες αργότερα, αναγνώστης στέλνει στην εφημερίδα τη σωστή επιστολή:

 

Στις 4-5-05 (τελευταία σελίδα) ο κ. Μιχαηλίδης Χρ. ανεφέρθη στη λέξη ΑΡΕΚΙΑ που βρήκε σε ταβέρνα στη Ζάκυνθο και προβληματίστηκε για τη σημασία της. Θα προσπαθήσω, χωρίς να "κομίζω γλαύκα εις Αθήνας" να προσεγγίσω τη λέξη σύμφωνα με το λεξικό "Σταματάκου" και του "κώδικα της ελληνικής γλώσσας" του κ. Σημαιοφόρου Θεολόγου. Η ρίζα ΑΡ- που είναι μπροστά από τις λέξεις π.χ. ΑΡ-ετή, ΑΡ-ιστος κ.τ.λ. σημαίνει το πολύ καλό, διότι, σύμφωνα με τον κώδικα της ελλην. γλώσσας, έχουμε Α=ΑΛΦΑ= ΗΛΙΟΦΩΣ και Ρ=ροή. Το ΕΚΙΑ προέρχεται από το ρήμα ΚΙΩ που σημαίνει πορεύομαι, κινούμαι (λεξικό Σταματάκου) και, σύμφωνα με τον κώδικα, έχουμε: Ε=εκπόρευσις Κ= γαιώδες σώμα, Ι=συνεχώς, άρα η συνεχής κίνηση του γαιώδους σώματος. Αρα: ΑΡΕΚΙΑ είναι η κίνηση του ηλιοφωτισμού και συνεπώς σημαίνει: ορμητικότητα, ανδρεία, παλικαριά, υπεροχή π.χ. Ενας λεβέντης έχει ΑΡΕΚΙΑ και ΑΡΕΚΗΣ είναι ο ενάρετος, ο υπερέχων άνδρας

 

Τώρα, να πω ότι δεν ξέρω αν πράγματι αληθεύει η ετυμολογία που πρότεινε ο δημοσιογράφος, αν και όπως είπα σωστή φαίνεται. Όμως φυσικά η εξήγηση του επιστολογράφου είναι για τα πανηγύρια. Κι όμως ο επιστολογράφος (που φυσικά δεν δίνω τα στοιχεία του) είναι, ή τουλάχιστον δηλώνει, παιδίατρος, παναπεί επιστήμονας, που ασκεί ένα υπεύθυνο λειτούργημα στο οποίο εφαρμόζει τις αρχές της επιστήμης του.

 

Τρίτο παράδειγμα. Μια συνάδελφος μου έδωσε τις προάλλες ένα βιβλίο γραμμένο από καθηγητή Πανεπιστημίου, στο οποίο υποστηρίζεται ότι τα αγγλικά είναι ελληνική διάλεκτος. Μάλιστα, αυτός ακριβώς είναι και ο τίτλος του βιβλίου: «Τα αγγλικά είναι ελληνική διάλεκτος» του καθηγητή πανεπιστημίου Σταύρου Θεοφανίδη (θαρρώ ότι διδάσκει οικονομικά στο Πάντειο). Το βιβλίο αυτό ίσως αξίζει εκτενέστερη παρουσίαση, αλλά εξ όνυχος τον λέοντα, έλεγαν οι αρχαίοι, οπότε θα παραθέσω ένα μόνο απόσπασμα:

 

Ποια ήταν η ΠΡΩΤΗ ΛΕΞΗ που φώναξαν στους Άγγλους οι Πρωτοέλληνες Ναυτικοί καθώς πλησίαζαν τα Βρετανικά Νησιά με τα ωραία πλοία τους; «Ούλε!» «Ούλε!» (= Γεια σας!) Να λοιπόν ποια ήταν η ΠΡΩΤΗ ΛΕΞΗ που τους διδάξαμε.

Αγαπητές μου Αγγλίδες! Αγαπητοί μου Αγγλοι! (Και) το “Hallo!” / “Hello!” με το οποίο αρχίζετε κάθε πρώτη σας συνάντηση και επικοινωνία, είναι το Αρχαίο,  Ελληνικότατο, Ομηρικό: Ούλε! ( = Χαίρετε, Υγιαίνετε!) δηλαδή «Γεια σας και χαρά σας!».

Το Ούλε έγινε από τους Άγγλους: “Hallo!” / “Hello!”

«ΟΛΕ!», «ΧΑΛΛΟ!», «ΧΕΛΛΟ!», «ΟΛΑ-ΛΑ!» είναι ελληνικότατα, από το Ομηρικό «ούλε!»

 

Η συνέχεια, σας διαβεβαιώνω, είναι εφάμιλλη αυτής της πρώτης γεύσης και δίκαια το βιβλίο χαρακτηρίστηκε από τη δημοσιογράφο κ. Λώρη Κέζα ως αντάξιο του Γκας Πορτοκάλος, του πατέρα της ελληνίδας νύφης στο «Γάμος αλά ελληνικά» που, όπως θα θυμάστε, ετυμολογούσε το κιμονό από τον χειμώνα. (Εγώ πάντως θυμήθηκα το σχόλιο του Γ. Πωπ για ένα πόνημα της εποχής του: το βιβλίον, όπως και ο συγγραφεύς, κυκλοφορεί άδετον).

 

Τι έχουμε εδώ; Στην πρώτη περίπτωση, έχουμε έναν μηχανικό, διδάκτορα, ενεργό πολίτη, που πιστεύει ότι η αρχή της πανελλήνιας φράσης «τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη» βρίσκεται στη μυκονιάτικη «κάφη» και δεν μεταπείθεται όταν του λες ότι η φράση απαντά κατ’ επανάληψη σε αρχαίους συγγραφείς. Ο ίδιος, στο επάγγελμά του, εφαρμόζει, είμαι βέβαιος, όλους τους κανόνες της επιστήμης του.

 

Στη δεύτερη περίπτωση, έχουμε έναν επιστήμονα, έναν παιδίατρο, που πιστεύει ότι με μόνα εφόδια ένα λεξικό και ένα αμφίβολης ποιότητας (το λέω επιεικώς) βιβλίο, μπορεί να ετυμολογήσει μια διαλεκτική λέξη που οφθαλμοφανώς είναι δάνειο. Αν πάτε εσείς και του πείτε όταν γιατρεύει τα παιδιά να μην κάνει εμβόλια αλλά να τους κρεμάει φυλαχτά και να αντιμετωπίζει τις παιδικές ασθένειες με ξόρκια, είμαι βέβαιος ότι ο κ. παιδίατρος θα σας κυνηγήσει, και με το δίκιο του, σαν κομπογιαννίτες· όμως, ο ίδιος, πλησιάζει τη γλώσσα με εξίσου κομπογιαννίτικη διάθεση.

 

Στην τρίτη περίπτωση, ένας πνευματικός ταγός της χώρας, καθηγητής πανεπιστημίου διάολε, εκδίδει βιβλίο στο οποίο προβάλλει τον τίτλο του τον πανεπιστημιακό έστω κι αν είναι άσχετος με το αντικείμενο, και γεμίζει το βιβλίο αυτό με ένα σωρό απίθανες παραδοξολογίες, θέλοντας να αποδείξει κάτι που η διεθνής επιστημονική κοινότητα το απορρίπτει, δηλαδή ότι η αγγλική γλώσσα κατάγεται από την ελληνική. Αυτό που με ανησυχεί περισσότερο στην περίπτωση του κ. καθηγητή δεν είναι ότι πιστεύει (όπως φαίνεται) ότι το αγγλικό Hello κατάγεται από το ομηρικό ούλε, όπως ισχυρίζεται στο απόσπασμα που παρέθεσα πιο πάνω, σε πείσμα όλων των ετυμολογικών και μη λεξικών της αγγλικής γλώσσας. Αυτό που βρίσκω ακόμα πιο ανησυχητικό είναι ότι λίγο πιο κάτω, ο κ. καθηγητής, «αποδεικνύει» την ομηρική καταγωγή του hello ως εξής: Η θεμελίωση υπάρχει στο παγκοσμίου φήμης γνωστό λεξικό Liddell-Scott.

Φυσικά, στο λεξικό υπάρχει απλώς το ρήμα ούλω, με τη σημείωση ότι η προστακτική του, ούλε, χρησίμευε σαν χαιρετισμός. Δεν υπάρχει καμιά αναφορά στο αγγλικό Hello, και δεν θα μπορούσε να υπάρχει άλλωστε, αφού το Hello καμιά σχέση δεν έχει με τα ελληνικά και καταγράφεται σαν λέξη μόλις το 1600 (φαίνεται ότι οι βρετανοί που συνάντησαν τους συμπατριώτες του κ. καθηγητή έπεσαν σε ύπνο 4000 ετών και ξύπνησαν το 1600 μ.Χ.).

Δηλαδή, η ανησυχία μου βρίσκεται στη μεθοδολογία του κ. καθηγητή: το ότι μια λέξη αρχαία υπάρχει στο λεξικό Λίντελ-Σκοτ, θεωρείται σαν «θεμελίωση» του ότι μια αγγλική λέξη προέρχεται από την αρχαία αυτή λέξη! Ας ακολουθήσουμε την ίδια λογική (όσο γίνεται, διότι το γνήσιο έχει άλλη χάρη) σε έναν τομέα αρμοδιότητας του κ. καθηγητή (που είναι οικονομολόγος). Ας πούμε, η τιμή του γενικού δείκτη του χρηματιστηρίου καταγράφεται βεβαίως στις καθημερινές εφημερίδες· στις εφημερίδες καταγράφεται επίσης η στάθμη των νερών στη λίμνη του Μαραθώνα. «Άρα», η πορεία του δείκτη του χρηματιστηρίου Αθηνών βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με τη στάθμη της λίμνης του Μαραθώνα. Αν το πείτε αυτό στον κ. καθηγητή, φαντάζομαι ότι θα σας πάρει με τις πέτρες, όμως τα δικά του γλωσσολογικά συμπεράσματα στηρίζονται σε εξίσου (ή και περισσότερο) σαθρά θεμέλια.

 

            Γενικότερα, στους άλλους τομείς της ζωής, στις άλλες επιστήμες, κάποιοι αναγνωρίζονται ως ειδικοί: όταν γίνεται κουβέντα για τις αρρώστιες ακούμε τους γιατρούς, για τους σεισμούς ακούμε τους σεισμολόγους, για τον καιρό τους μετεωρολόγους. Για τη γλώσσα, αντιθέτως, του Έλληνος ο τράχηλος ζυγόν δεν υποφέρει: είμαστε όλοι μας ειδικοί εξ επιφοιτήσεως, λες και δεν υπάρχει ειδική επιστήμη που τη μελετάει, λες και δεν υπάρχουν γλωσσολόγοι. Και όταν δεν υπάρχουν γλωσσολόγοι, νομιμοποιείται ας πούμε η ομογενής διδασκάλισσα κ. Γονέου να ετυμολογεί την αγγλική λέξη after από το ομηρικό αυτάρ ή ο τραγουδοποιός Δ. Σαββόπουλος να ανακαλύπτει μακρά και βραχέα φωνήεντα στη σημερινή νεοελληνική γλώσσα.

 

Επιστροφή στις "γλωσσικές ακρότητες"
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου



© 2006 Νίκος Σαραντάκος
sarant@pt.lu