Ελληνικά είναι, δεν διαβάζονται

 

Είναι πολύ γνωστή η αγγλική έκφραση Its Greek to me ή that's Greek to me, δηλαδή αυτά είναι ακαταλαβίστικα, αλαμπoυρνέζικα, κινέζικα όπως θα λέγαμε εμείς. Η έκφραση στα αγγλικά χρησιμοποιείται ακόμα, αλλά έχει παλιώσει λίγο· τα τελευταία χρόνια, θα τη δείτε συχνά να χρησιμοποιείται «μεταφορικά», δηλαδή όταν κάποιος θέλει να αναφερθεί στα ελληνικά πράγματα, όχι πάντοτε επικριτικά: για παράδειγμα, η ελληνίστρια Charlotte Higgins κυκλοφόρησε το 2008 το βιβλίο It’s all Greek to me, που είναι διθυραμβικό για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό.

 

Στην αγγλική γλώσσα, η έκφραση τα έχει τα χρονάκια της –ή μάλλον τους αιώνες της, μια και πρόκειται για έκφραση που αρχίζει να διαδίδεται στην ελισαβετιανή περίοδο, σε μια εποχή όπου τα ελληνικά ήταν μεν ακατάληπτα στoυς πoλλoύς, όχι όμως και εντελώς άγνωστα· ήταν μια γλώσσα πoυ ακόμα διδασκόταν, πoυ ήταν κτήμα των λίγων (μην ξεχνάμε ότι έτσι κι αλλιώς η τεράστια πλειoψηφία τoυ κόσμoυ ήταν αναλφάβητoι). Ο πoλύς κόσμoς γνώριζε την ύπαρξη της ελληνικής γλώσσας, δηλαδή. Την ίδια επoχή o Σάμoυελ Τζόνσoν απoφαίνεται ότι o άνδρας πρoτιμά να μαγειρεύει η γυναίκα τoυ καλά παρά να μιλάει ελληνικά· αν ήταν εντελώς αδιανόητο να βρεθεί αγγλίδα που να ξέρει ελληνικά τo ευφυoλόγημα δεν θα είχε αντικείμενo.

 

Στον Σαίξπηρ, η έκφραση υπάρχει στον Ιούλιο Καίσαρα, σε ένα ευφυέστατο απόσπασμα, όπου ο Κάσσιος στέλνει τον Κάσκα να ακούσει τι λέει ο Κικέρων, και ο Κάσκας επιστρέφει λέγοντας ότι δεν κατάλαβε τίποτε: it was Greek to me. Έξοχη ειρωνεία, διότι ο Κικέρων είχε μιλήσει ελληνικά.        Θα μπορούσε βέβαια να πει κανείς ότι ο Σαίξπηρ κυριολεκτούσε· όμως η ίδια έκφραση, χωρίς ελληνικές αναφορές, υπάρχει και στην κωμωδία Patient Grissil του Dekker (1600).

 

Την ίδια περίπου εποχή, στον Αλχημιστή του Μπεν Τζόνσον, διαβάζουμε «heathen Greek to you» (ειδωλολατρικά ελληνικά) αλλά δεν πρέπει να το πάρουμε τοις μετρητοίς διότι το πρόσωπο που λέει αυτή τη φράση, ο Ανανίας, είναι φονταμενταλιστής που θεωρεί ειδωλολατρικές όλες τις γλώσσες εκτός από τα εβραϊκά. Πάντως, βοηθούσης και της θρησκευτικής διαφοράς, η έκφραση «heathen Greek» επίσης διαδόθηκε.

 

Όμως, οι απαρχές της έκφρασης πάνε αρκετά πιο πίσω. Η αγγλική έκφραση δεν αποκλείεται να είναι μετάφραση της λατινικής graecum est non legitur, η οποία προϋπήρχε αλλά και συνέχισε να γράφεται και έχει γίνει παροιμιώδης. Μπορεί να τη βρείτε και στον πληθυντικό Graeca sunt, non leguntur, αλλά το νόημα είναι το ίδιο: ελληνικά είναι, δεν διαβάζονται.

 

Η λατινική φράση δεν χρονολογείται από την κλασική εποχή, όπου τα ελληνικά ήταν πολύ γνωστά στους Ρωμαίους· είναι μεσαιωνική. Οι καλόγεροι του Μεσαίωνα, σε μια εποχή που η γνώση των ελληνικών είχε υποχωρήσει πολύ στη Δύση, όταν αντέγραφαν λατινικά κείμενα στις βιβλιοθήκες των μοναστηριών και τύχαινε να πέσουν πάνω σε κανένα ελληνικό παράθεμα, το παρέλειπαν και σημείωναν στο περιθώριο graecum est non legitur: ελληνικό είναι, δεν διαβάζεται.

 

Λένε (χωρίς να είναι βέβαιο) ότι πρώτος επινόησε τη φράση αυτή ο νομομαθής Francesco dAccorso, ή Accursius στα λατινικά, ο οποίος τον 13ο αιώνα συνέταξε μια μνημειώδη για την εποχή συλλογή των ρωμαϊκών νόμων· ο Ακόρσο ήταν περίφημος, αλλά για την εποχή του· οι νεότεροι, δυο τρεις αιώνες αργότερα, διέκριναν τα πολλά λάθη του. Λέγεται λοιπόν ότι ο Ακόρσο πρώτος επινόησε τη φράση αυτή, και τη χρησιμοποιούσε όχι μόνο στις περιπτώσεις όπου πράγματι υπήρχε ελληνικό απόσπασμα μέσα στις λατινικές δέλτους, αλλά και σαν τρόπο να ξεγλιστράει κάθε φορά που υπήρχε κάποιο δυσνόητο λατινικό χωρίο, κάτι που μιμήθηκαν και οι επόμενοι νομομαθείς. Απορία ψάλτου, βηξ θα λέγαμε σήμερα.

 

Η φράση αυτή πάντως, είτε είναι του Ακόρσο είτε όχι, έγινε παροιμιώδης και, χάρη στον διεθνή χαρακτήρα των λατινικών, είχε πανευρωπαϊκή εξάπλωση. Για παράδειγμα, ο Εστιέν, ο μεγάλος Γάλλος τυπογράφος (εκδότης θα λέγαμε σήμερα) του 16ου αιώνα, στο έργο του Απολογία για τον Ηρόδοτο λέει ότι είναι τόσο διαδεδομένη η άγνοια της ελληνικής, ώστε ακόμα και οι εξυπνότεροι δεν ντρέπονται να υιοθετήσουν την κοινή δικαιολογία Graecum est, non legitur και Transeat, Graecum est (παραλείπεται, είναι ελληνικό).

 

Μια επιβίωση της αντίληψης που θέλει ακατάληπτα τα ελληνικά βρίσκουμε σε πολύ μοντέρνους κλάδους. Στην τέχνη της τυπογραφίας αλλά και της ηλεκτρονικής υπάρχει ο όρος greeking, που σημαίνει να βάζουμε ένα ακατανόητο κείμενο, συνονθύλευμα τυχαίων λέξεων, για να δούμε πώς θα τυπωθεί το δοκίμιό μας, όταν το κανονικό μας κείμενο δεν είναι ακόμα έτοιμο. Το αστείο είναι ότι σε αυτά τα «ελληνισμένα» δοκίμια σπανίως χρησιμοποιείται ακατανόητο ελληνικό κείμενο· συνήθως βάζουν ακατανόητο λατινικό, συχνά το περίφημο «Lorem ipsum».

 

Παρόλα αυτά, στο διεθνές χρηματιστήριο της ακαταληψίας τα ελληνικά δεν είναι η μοναδική αξία, ούτε καν η μεγαλύτερη. Θέλω να πω, άλλοι λαοί θεωρούν άλλες γλώσσες ως τις κατ’ εξοχήν ακατάληπτες. Έτσι, οι γάλλοι περισσότερο και από τα ελληνικά θεωρούν ακατανόητα τα εβραϊκά (c’est de lhebreu) και τα κινέζικα (cest du chinois), δυο γλώσσες με ακόμα πιο ακατανόητο (για έναν ευρωπαίο) αλφάβητο, ενώ οι ιταλοί τα αραβικά και τα αραμαϊκά.

 

Σε πάρα πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες (και στα ελληνικά άλλωστε) θεωρούνται ευλόγως κατ’ εξοχήν ακατάληπτα τα κινέζικα, αν και ολοφάνερα πολλές από αυτές τις εκφράσεις είναι νεότερες. Για παράδειγμα, στα ισπανικά λένε Esto me suena a chino (αυτά μου φαίνονται κινέζικα), υπάρχει όμως και η έκφραση hablar en griego, η οποία κατά λέξη σημαίνει «μιλάω ελληνικά», αλλά έχει και τη μεταφορική σημασία «μιλάω ακαταλαβίστικα». Η έκφραση αυτή είναι πολύ παλιότερη, αλλά για την ιστορία της αξίζει να αφιερώσω χωριστό σημείωμα. Επιφυλάσσομαι (και δεν σας λέω για ποιο λόγο αξίζει, για να σας κρατήσω στην αγωνία!)

 

Πιο αναπάντεχα, οι γείτονες τούρκοι λένε Fransız kaldım (= μου φαίνονται γαλλικά) και πιο πολύ: anladımsa arap olayım (= Αν τα καταλάβαινα θα ήμουν Αράπης), ενώ οι γερμανοί θεωρούν ακατάληπτα τα ισπανικά (Das kommt mir spanisch vor).  Μια άλλη έκφραση που έχουν οι γερμανοί για να δηλώσουν ότι βρίσκουν ακατανόητο κάποιο πράγμα, είναι Das ist mir ein böhmisches Dorf, ή: Das sind böhmische Dörfer für mich, που σημαίνει «Αυτό μου ακούγεται σαν βοημικό χωριό» (ή χωριά). Γιατί; Τον καιρό της Αυστροουγγαρίας, τα βοημικά χωριά με τα τσέχικα τοπωνύμιά τους πρέπει να ακούγονταν πολύ παράξενα στους γερμανούς. Κατά σύμπτωση, οι Τσέχοι έχουν ανάλογη έκφραση: To je pro mě španělská vesnice, που σημαίνει «αυτό μου φαίνεται σαν ισπανικό χωριό».

 

Εξόν από τους άγγλους, ακατανόητα θεωρούν τα ελληνικά και οι Σουηδοί (Det är rena grekiskan, αυτά είναι σκέτα ελληνικά, λένε), όπως κι οι πορτογάλοι που όμως έχουν και τα κινέζικα για ακατάληπτα.

 

Το αστείο είναι πως και στην Εσπεράντο, που είναι γλώσσα τεχνητή, υπάρχει ανάλογη έκφραση με το It’s Greek to me. Οι εσπεραντιστές λένε Tio estas Volapukaĵo, αυτά είναι Βολαπούκ για μένα –μεγάλη κακία, διότι η Βολαπούκ ήταν κι αυτή τεχνητή γλώσσα, παλιότερη από την Εσπεράντο και έναν καιρό ανταγωνιστική της αν και σήμερα ελάχιστοι πια τη χρησιμοποιούν (σχεδόν όλοι είναι εσπεραντιστές και το κάνουν για προπόνηση).

 

Ενδιαφέρον είναι ότι στα γίντις η έκφραση της ακατανοησίας ήταν siz targum-leson tsu mir, παναπεί «αυτά είναι για μένα η γλώσσα των ταργκούμ», όπου Ταργκούμ είναι η αραμαϊκή μετάφραση της Βίβλου, και τον μεσαίωνα οι Εβραίοι ονόμαζαν έτσι την αραμαϊκή γλώσσα γενικά. Παναπεί, αυτά είναι για μένα αραμαϊκά. Για την έκφραση αυτή έγραψα πρόσφατα, με αφορμή την ιστορία της λέξης δραγουμάνος. Στα σημερινά εβραϊκά, πάλι, λένε bishvili zeh sinit =Για μένα αυτά είναι Κινέζικα (ή zeh sinit bishvili, στα εβραϊκά, όπως και τα ελληνικά, η σειρά των λέξεων μπορεί ν’ αλλάξει για έμφαση).

 

Τι λένε οι ίδιοι οι Κινέζοι, θα μπορούσε να αναρωτηθεί κανείς. Διότι, αν οι περισσότεροι λαοί θεωρούν τα κινέζικα ως το άκρον άωτο της ακαταληψίας, η γλώσσα που θα προβλημάτιζε και τους κινέζους θα ήταν ακόμα πιο ακατανόητη ή όχι; Όμως, στην αντίστοιχη κινέζικη έκφραση δεν (φαίνεται να) υπάρχει άλλη γλώσσα. Όταν ο κινέζος δεν βγάζει τα γράμματα, λέει ότι είναι "tian shu" δηλαδή «ουράνια γραφή» -μόνο οι εξωγήινοι είναι αρκετά δύσκολοι για τους κινέζους…

 

Κοντεύουμε να τελειώσουμε και μένει ανοιχτό ένα ζήτημα, τι είναι αυτά τα αλαμπουρνέζικα που χρησιμοποιούμε εμείς καμιά φορά αντί για τα κινέζικα. Από πού προέρχονται; Δυστυχώς, δεν ξέρω –έχουν προταθεί πολλές εξηγήσεις, αλλά καμιά δεν μου φαίνεται πειστική· έχει ειπωθεί ότι η έκφραση είναι «αλά μπουρνέζικα» και ότι εννοεί τη γλώσσα της φυλής Μπουρνού του Σουδάν (που το εντελώς απίθανο, όσο κι αν λένε ότι τους είχε φέρει ο Ιμπραήμ στην Ελλάδα), ή από το «αλιβορνέζικα» δηλ. από το Λιβόρνο της Ιταλίας (το οποίο όμως δεν είναι και διαβόητο για τη δύσκολη διάλεκτό του ούτε εξωτικό!) ή από κάποια παραφθορά του alla burla ή alla burlesca (burla στα ιταλικά το αστείο, η πλάκα), εκδοχή ελάχιστα πιθανότερη ή τέλος πάντων η λιγότερο απίθανη. Φοβάμαι πως θα μείνει μυστήριο αξεδιάλυτο η προέλευση των αλαμπουρνέζικων, ίσως μάλιστα το μυστήριο της ετυμολογίας να κάνει ακόμα πιο σκοτεινή την έκφραση.

 

 

 

 

 

Επιστροφή στα Φρασεολογικά
Σελίδες για τη γλώσσα

 

© 2009 Νίκος Σαραντάκος