Ο Γκριγκάλ και τα ξαδέρφια του

 

Σε προηγούμενο σημείωμα, στο οποίο παρουσίασα το πολύ καλό μυθιστόρημα Πανάκεια του φίλτατου Π. Κονιδάρη, έδωσα την υπόσχεση να παρουσιάσω την ιστορία μιας λέξης που υπάρχει στο βιβλίο, μιας λέξης μαλτέζικης, έλεγα, αλλά μ’ ελληνική αρχή. Ήρθε η ώρα να υλοποιήσω την υπόσχεση. Μακάρι να ’ταν πάντα τόσο εύκολο.

 

Λοιπόν, κεντρική θέση στην ιστορία που αφηγείται ο Κονιδάρης έχει ένα επεισόδιο όπου τον Σεπτέμβριο του 1555 χτυπάει τη Μάλτα ανεμοθύελλα και προκαλεί τεράστιες καταστροφές. Ο άνεμος αυτός, βορειοανατολικός, λέγεται γκριγκάλ. Όπως λέει ο Κονιδάρης στο βιβλίο, «Οι Μαλτέζοι τον μυρίζονταν από πριν και λάμβαναν τα μέτρα τους. Σφάλιζαν σπίτια, μάντρωναν κατσίκες, έβαζαν διπλούς κάβους στις βάρκες». Όμως, εκείνη τη φορά ο Γκριγκάλ χτύπησε απροειδοποίητα: «Τον αντιληφθήκαμε αρχικά σαν μούγκρισμα, σαν υπόκωφο βουητό. Τα βαριά σύννεφα μολύβιασαν μονομιάς και εντός ολίγου, λες και το βάρος του  ουρανού έπεσε στη γη, ένας τεράστιος ρούφουλας όρμησε προς τη Μάλτα».

 

Η εξαιρετική βιαιότητα της συγκεκριμένης ανεμοθύελλας μπορεί να είναι πλάσμα της συγγραφικής φαντασίας του Κονιδάρη (αν και, επειδή ο συγγραφέας έχει κάνει εξαιρετική έρευνα, δεν αποκλείω να βρήκε σε κάποιο παλιό χρονικό ότι όντως συνέβη μια καταστροφική ανεμοθύελλα), αλλά ο γκριγκάλ, ή grigal στα ξένα, σαφέστατα είναι χαρακτηριστικό της μετεωρολογίας της Μάλτας, και τον αναφέρουν όλοι οι τουριστικοί οδηγοί. Όμως, δεν σας θυμίζει κάτι η λέξη;

 

Ας πιάσουμε ένα ανεμολόγιο και ας θυμηθούμε πώς λέγονται οι δικοί μας άνεμοι, τις λαϊκές ναυτικές ονομασίες εννοώ.

 

Λοιπόν, ο βορειοανατολικός άνεμος, ο Μέσης των αρχαίων, είναι ο Γρέγος. Η ομοιότητα με τον Γκριγκάλ των Μαλτέζων είναι ολοφάνερη και όχι συμπτωματική: πρόκειται για την ίδια λέξη. Την δανείστηκαν άραγε οι Μαλτέζοι από εμάς; Όχι, ούτε εμείς από εκείνους. Η δικιά μας λέξη γρέγος είναι δάνειο από τα ιταλικά, όπως και η μαλτέζικη, αλλά η ιταλική λέξη, που επίσης έχει διαδοθεί και σε άλλες μεσογειακές γλώσσες, στα ισπανικά, τα καταλάνικα, τα οξιτάνικα, τα σερβοκροάτικα, τα αλβανικά και τα ρώσικα.

 

Στα σημερινά ιταλικά το όνομα του ανέμου είναι grecale. Κάτι θα σας λέει κι αυτή η λέξη, έτσι; Καλά το καταλάβατε, είναι ο ελληνικός άνεμος, παναπεί ο άνεμος που φυσάει από την Ελλάδα. Από εκεί και το grigal το μαλτέζικο. Σε κάποιες διαλέκτους ο ίδιος άνεμος λεγόταν vento greco, ακόμα πιο καθαρά «ελληνικός άνεμος», κι από τα βενετικά (grego) το πήραμε κι εμείς.

 

Τώρα, όπως είπα, η λέξη υπάρχει σε όλη τη Μεσόγειο και πάντα δηλώνει έναν βορειοανατολικό άνεμο. Ο Vidos, ένας λόγιος που ασχολήθηκε με το μεσογειακό ναυτικό λεξιλόγιο, σκέφτηκε κάτι πολύ απλό: ότι η αρχική εστία της λέξης βρίσκεται σε εκείνη την περιοχή της Μεσογείου στην οποία ο άνεμος που έρχεται από την Ελλάδα είναι ταυτόχρονα και βορειοανατολικός.

 

Αυτή η περιοχή είναι η Σικελία ή η Μεγάλη Ελλάδα, οπότε μπορούμε με βεβαιότητα να υποθέσουμε ότι κάπου εκεί γεννήθηκε η λέξη, που αρχικά δήλωνε τον «ελληνικό» άνεμο, και σιγά-σιγά διαδόθηκε και σε άλλες περιοχές της Μεσογείου όπου δηλώνει πια τον εκεί τοπικό βορειοανατολικό άνεμο και όχι πλέον τον άνεμο που έρχεται από την Ελλάδα. Ολοφάνερα, όταν οι δικοί μας ναυτικοί στο Αιγαίο μιλάνε για γρέγο, ούτε που σκέφτονται ότι πρόκειται για άνεμο που «έρχεται από την Ελλάδα».

 

 

 

 

 

Επιστροφή στις ιστορίες λέξεων
Επιστροφή στα Γλωσσικά
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου

 Ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου

© 2009 Νίκος Σαραντάκος
sarant@pt.lu