Το έβδομο βιβλίο του Χάρι Πότερ: το πρόβλημα του τίτλου

 

Μια τελετουργία καλοκαιρινή των τελευταίων χρόνων είναι η εξής: αγοράζω το βιβλίο του Χάρι Πότερ μόλις κυκλοφορήσει στα αγγλικά, το διαβάζω απνευστί και το διηγούμαι στις κόρες μου. Το πέμπτο βιβλίο της σειράς, το Τάγμα του Φοίνικα, θυμάμαι, το είχα τελειώσει σε λιγότερο από 24 ώρες, το ίδιο και το έκτο. Με το έβδομο είχα άλλους περισπασμούς, και να ήθελα δεν μπορούσα να ξενυχτήσω, οπότε μου πήρε μέχρι το πρωί της παράλλης μέρας, παναπεί 48 ώρες –και μάλιστα διάβασμα επιπόλαιο τόπους-τόπους.

 

Το βιβλίο κυκλοφόρησε Σάββατο 21/7, αν και είχε διαρρεύσει στο Διαδίκτυο νωρίτερα. Την Κυριακή 22, ψάχνοντας στο γκουγκλ για το όνομα ενός ήρωα του βιβλίου, διαπίστωσα ότι ήδη υπήρχαν στο Διαδίκτυο μεταφράσεις του κειμένου στα ιταλικά, τα ισπανικά και τα πορτογαλικά. Φυσικά μεταφράσεις ‘μη εγκεκριμένες’, κοινώς πειρατικές. Δεν ξέρω αν οι φανατικοί αναγνώστες-μεταφραστές είχαν μεταφράσει όλο το βιβλίο σε μια μέρα, γιατί τα αποσπάσματα που αναζήτησα και εντόπισα ήταν από το 2ο κεφάλαιο. Είδα πάντως ότι οι Γερμανοί χαριποτεριστές έβαλαν στόχο να έχουν όλη τη μετάφραση αναρτημένη στο Διαδίκτυο μέσα σε δυο μέρες –εννοείται, συλλογική δουλειά.

 

Διαβάζοντας το βιβλίο, σημείωσα στα πεταχτά μερικά σημεία που κατά τη γνώμη μου θα πρέπει να προσέξει η ελληνίδα μεταφράστρια –εννοώ εδώ την επίσημη μετάφραση των εκδόσεων Ψυχογιός, όχι τις τυχόν πειρατικές που δεν φαντάζομαι άλλωστε να υπάρξουν στα ελληνικά. Είδα επίσης και ένα-δυο σημεία που αφορούν παλιές αμαρτίες. Τρανό παράδειγμα, η Alecto κι ο Amycus, τα δυο αδέρφια Θανατοφάγοι που μνημονεύονται σχεδόν στα πεταχτά στο έκτο βιβλίο, με αποτέλεσμα να μην τα πολυπροσέξει η μεταφράστρια και να τσαλακώσει (βλ. αναλυτικά εδώ) αποδίδοντάς τα Αλυκτώ και Αμάσιους (!) ενώ πρόκειται για υπαρκτά ονόματα της ελληνικής μυθολογίας, την Αληκτώ και τον Άμυκο. Αν όμως τα δυο απαίσια αδέρφια ήταν περίπου κομπάρσοι στο έκτο βιβλίο, στο έβδομο, εξαιτίας των καλών υπηρεσιών που πρόσφεραν, αναβαθμίζονται σε καθηγητές του Χόγκουαρτς, οπότε τα παλιότερα μεταφραστικά της αμαρτήματα θα τα βρει τώρα μπροστά της η μεταφράστρια (θα έρθουν για να τη στοιχειώσουν, θα έγραφα αν κακομετάφραζα τον αγγλικό ιδιωματισμό).

 

Όμως τα δυο ονόματα είναι παρωνυχίδα μπροστά στο μείζον μεταφραστικό πρόβλημα του βιβλίου, που είναι το πρόβλημα του τίτλου. Να θυμίσω ότι πρόβλημα είχε και ο τίτλος του έκτου βιβλίου, και η αρχική ατυχής επιλογή του εκδοτικού οίκου, Ο Χάρι Πότερ και ο πρίγκιπας του αίματος, ευτυχώς τελικά διορθώθηκε, όπως είχαμε κι εμείς προτείνει (βλ. αυτό το σημείωμα) σε Ο Χάρι Πότερ και ο ημίαιμος πρίγκιψ.

 

Όμως ο τωρινός τίτλος είναι πολύ πιο ζόρικος: Harry Potter and the Deathly Hallows. Τόσο ζόρικος είναι, που η ίδια η συγγραφέα, αναγνωρίζοντας το πρόβλημα των μεταφραστών, πρότεινε εναλλακτικό τίτλο: Harry Potter and the Relics of Death.

 

Δεν αμφιβάλλω ότι η μεταφράστρια και το επιτελείο των εκδόσεων Ψυχογιός θα έχουν προ πολλού προβληματιστεί σχετικά με τον ελληνικό τίτλο. Καθώς δεν τους γνωρίζω, δεν ξέρω αν ήδη έχουν καταλήξει σε κάποια λύση και, αν ναι, σε ποια. Οπότε, όσα γράφω εδώ πιο κάτω, Δευτέρα 23 Ιουλίου και μακριά από τα κιτάπια μου, κινδυνεύουν να είναι εντελώς άστοχα. Θα τα γράψω όμως, παρά τον κίνδυνο να γίνω ελαφρώς ρεζίλι.

 

Καταρχάς έχουμε τη λέξη hallows. Το hallow ως επίθετο σημαίνει ‘σεπτός’. Hallowed ground είναι το αγιασμένο χώμα, hallowmas η γιορτή των Αγίων Πάντων στο δυτικό εορτολόγιο και Halloween η παραμονή της, που έγινε και δική μας γιορτή την εποχή της παγκοσμιοποίησης. Όμως εδώ, χρησιμοποιείται σαν ουσιαστικό.

 

Τι είναι τα Hallows; Είναι τρία αντικείμενα που εμφανίζονται σε ένα παιδικό παραμύθι του κόσμου των Μάγων, που έχει κεντρική θέση στο βιβλίο. Τρία αδέρφια μάγοι που ταξιδεύουν, συναντούν στο δρόμο τους ένα ορμητικό ποτάμι κι επειδή δεν μπορούν να το διαβούν, κατασκευάζουν με μαγικό τρόπο μια γέφυρα· στα μισά της γέφυρας, μια φιγούρα με σκεπασμένο πρόσωπο τους κλείνει το δρόμο, είναι ο Χάρος, θυμωμένος μαζί τους γιατί με τη γέφυρα χάνει πελάτες. Πονηρός όμως, τους δίνει συγχαρητήρια και τους λέει ότι έχουν κερδίσει από ένα βραβείο για την εξυπνάδα τους.

 

Ο μεγαλύτερος αδελφός ζητάει ένα μαγικό ραβδί που να νικάει όλες τις μονομαχίες. Ο Χάρος παίρνει ένα κλαρί κουφοξυλιάς, το κάνει ραβδί, του το δίνει. Ο δεύτερος, ζητάει τη δύναμη να φέρνει πίσω στη ζωή νεκρούς. Ο Χάρος του δίνει ένα βότσαλο του ποταμού. Ο τρίτος ζητάει κάτι που θα τον βοηθάει να ξεφεύγει από το Χάρο –και με βαριά καρδιά ο Χάρος βγάζει τον μανδύα του, τον Αόρατο Μανδύα του για όσους έχουν εντρυφήσει στα χαριποτερικά, και του τον δίνει.

 

Για να μη μακρηγορώ, μόνο ο τρίτος αδελφός μπόρεσε να αποφύγει τον Χάρο όσο ήθελε· όμως αυτά τα τρία αντικείμενα, το ραβδί, το πετράδι και ο μανδύας, έγιναν τα τρία μυθικά hallows που πολλοί μάγοι δεν έπαψαν να αναζητούν, γιατί σύμφωνα με το θρύλο όποιος μάγος τα συγκέντρωνε και τα τρία θα γινόταν κύριος του θανάτου.

 

Τα hallows πρέπει να τα δούμε σε συνάρτηση με τα horcruxes του προηγούμενου βιβλίου, αφού στα μισά του βιβλίου ο Χάρι Πότερ βρίσκεται σε δίλημμα, τι από τα δύο να κυνηγήσει: να καταστρέψει τους Πεμπτουσιωτές (Horcruxes) ή να προσπαθήσει να βρει τα τρία Hallows; Να πω ότι η ελληνική απόδοση του horcrux, Πεμπτουσιωτής, αν και δεν με γοητεύει ιδιαίτερα (μου θυμίζει λίγο συσκευή, σαν τον αποχυμωτή, και θα προτιμούσα όχι αρσενικό γένος), είναι ίσως ό,τι καλύτερο μπορεί να βρεθεί για μια λέξη που δεν ξέρουμε καν την ετυμολογία της. Όμως το hallow είναι λέξη υπαρκτή όχι κατασκευασμένη όπως το horcrux, άρα πρέπει να βρούμε μια λέξη υπαρκτή, με θρησκευτικές συνδηλώσεις.

 

Ας ξεκινήσουμε κατά λέξη, ή περίπου:

 

Τα σεπτά του Χάρου. Δεν είναι κακό· βέβαια το σεπτός είναι επίθετο, αλλά επίθετο είναι και το hallow στα αγγλικά. Και προτιμώ ‘του Χάρου’ από ‘του Θανάτου’ για να γίνει σαφές ότι δεν αναφερόμαστε στον θάνατο γενικά αλλά στον προσωποποιημένο. Και όταν στο βιβλίο γίνεται αναφορά στα Hallows, στη μετάφραση θα μπαίνει «τα Σεπτά, το Σεπτό» με κεφαλαία για να φανεί ότι έχει ουσιαστικοποιηθεί.

 

Τα αγιασμένα του Χάρου. Ωραίος τίτλος, αλλά προβληματικό στη γραμματική του και δεν στέκεται τόσο εύκολα μόνο του σαν λέξη (το Αγιασμένο) όπως το Σεπτό. Τα καθαγιασμένα δεν μ’ αρέσουν.

 

Αν απομακρυνθούμε λιγάκι από το πρωτότυπο και πάμε στην ίδια την ιστορία, μπορούμε να βρούμε λύσεις όπως Τα χαρισμένα του Χάρου,  που κάνει καλή παρήχηση (αλλά η παρήχηση δεν υπάρχει στο πρωτότυπο). Λέξεις όπως «δώρα, έπαθλα, βραβεία» απορρίπτονται γιατί θέλουμε μια λέξη που να είναι σχετικά σπάνια· υπαρκτή αλλά όχι καθημερινή· όπως και το hallow.

 

Προσωπικά μ’ αρέσει αρκετά μια λύση μάλλον ανακριβής, που ήρθε ενώ κολυμπούσα με τις κόρες μου: Τα πρόσφορα του Χάρου. Ξέρω τι σημαίνει πρόσφορο, αλλά νομίζω πως μπορώ να του δώσω μια νέα σημασία, όπως νέα σημασία δίνει η συγγραφέα στην αγγλική λέξη hallow. Τον τίτλο τον βρίσκω εύηχο, η θρησκευτική απόχρωση υπάρχει, η λέξη κάνει παρήχηση με τους Πεμπτουσιωτές (όπως και το horcrux με το hallow) και στέκεται μονάχη της (το Πρόσφορο).

 

Μπορούμε βέβαια να πάμε στον εναλλακτικό τίτλο που πρότεινε η συγγραφέα, relics of death, αλλά ομολογώ ότι δεν βρήκα κανέναν καλό τίτλο με αυτή την παραλλαγή.

 

Ενημέρωση, 27 Ιουλίου 2007: Τελικά μαθαίνω ότι ο επίσημος τίτλος ή ίσως ο προσωρινός επίσημος τίτλος της ελληνικής έκδοσης θα είναι «Ο Χάρι Πότερ και οι κλήροι του θανάτου» (ή ίσως ‘του Θανάτου’). Πιστεύω ότι ο τίτλος είναι άστοχος, διότι είναι παραπλανητικός (κι ο κλήρος πέφτει στον πιο νέο που ήταν αταξίδευτος;), όποια σημασία της λέξης ‘κλήρος’ κι αν σκεφτούμε, και εκτός αυτού η λέξη δεν έχει τη σπανιότητα και το βάρος της αγγλικής. Προσοχή, δεν θεωρώ τον τίτλο εντελώς απαράδεκτο, όπως τον έκριναν άλλοι σε ιντερνετικά φόρουμ, αλλά απλώς άστοχο.

            Σε μια εφημερίδα, αλλά και σε ιντερνετικές συζητήσεις, είδα την απόδοση: Ο Χάρι Πότερ και τα κειμήλια του θανάτου (ή ίσως Θανάτου). Η λέξη κειμήλια μ’ αρέσει. Σε μια άλλη ιντερνετική συζήτηση είδα: Ο Χάρι Πότερ και τα τρόπαια του θανάτου. Κι αυτό καλό είναι, καλύτερο από τους κλήρους.

            Φαίνεται ότι κανείς μέχρι στιγμής δεν συμφωνεί με την προτίμησή μου προς τον Χάρο αντί του Θανάτου. Ίσως στην παγκοσμιοποιημένη εποχή μας ο Χάρος να μην έχει πια πέραση αφού δεν υπήρχε αγγλικό αντίστοιχο.

            Για να ανακεφαλαιώσω, η δική μου πρόταση για τίτλο ήταν:

Ο Χάρι Πότερ και τα πρόσφορα του Χάρου.

            Καλές βρίσκω και τις αποδόσεις:

Ο Χάρι Πότερ και τα κειμήλια του Χάρου / του Θανάτου

ή

Ο Χάρι Πότερ και τα τρόπαια του Χάρου / του Θανάτου

 

            Τον επίσημο (ή προσωρινό επίσημο) τίτλο,

Ο Χάρι Πότερ και οι κλήροι του θανάτου

τον θεωρώ κατώτερο από οποιανδήποτε από τις παραπάνω προτάσεις.

 

Με δεδομένο ότι ο συγκεκριμένος εκδοτικός οίκος φαίνεται να ακούει την «κοινή γνώμη» αφού ήδη άλλαξε τον προσωρινό επίσημο (και απαράδεκτο) τίτλο του έκτου βιβλίου, δεν το αποκλείω να αλλάξει τελικά και αυτόν εδώ εφόσον βέβαια υπάρξει έγκαιρη και έντονη κατακραυγή από τους φίλους του Χάρι Πότερ.

 

 

 

 

 

Επιστροφή στις σελίδες του Χάρι Πότερ
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου




© 2007 Νίκος Σαραντάκος