Καημένε Χόμπσμπομ (ή Χομπσμπάουμ), τι σού’ μελλε να πάθεις

 

Το αν ο διάσημος βρετανός ιστορικός Eric Hobsbawm πρέπει να μεταγραφεί στα ελληνικά ‘Χόμπσμπομ’ ή ‘Χόμπσμπαουμ’ ή ‘Χομπσμπάουμ’, είναι ένα ζήτημα που σηκώνει κάμποση συζήτηση. Το ‘Χόμπσμπομ’ αποδίδει πιστότερα την πραγματική προφορά του ονόματος στα αγγλικά αλλά το ‘Χόμπσμπαουμ’ ή το ‘Χομπσμπάουμ’ χρησιμοποιούνται συχνότερα στην πράξη· επιπλέον, ο πατέρας του ιστορικού λεγόταν Hobsbaum και το όνομα πήρε τη σημερινή του μορφή από λάθος του κλητήρα του βρετανικού προξενείου της Αλεξάνδρειας, οπότε η απόδοση ‘Χόμπσμπαουμ’ διασώζει κάτι από την αρχική μορφή του ονόματος (αν και οι γερμανομαθείς θα αναγνωρίσουν ότι η πραγματικά αρχική μορφή πρέπει να ήταν Obstbaum, δηλαδή φρουτόδεντρος). Στα περισσότερα βιβλία του Χ., μεταξύ των οποίων και στην αυτοβιογραφία του, χρησιμοποιείται ο τύπος Χόμπσμπαουμ ή Χομπσμπάουμ, αν και κάποια άλλα, όπως αυτό που θα δούμε εδώ, «λύνουν» το γρίφο πετώντας τον στη μούρη του αναγνώστη, δηλαδή γράφουν λατινικά το όνομα, Hobsbawm, κι ας κόψει το λαιμό του ο αναγνώστης να βρει πώς προφέρεται ο ευλογημένος. Και βέβαια, στο εξώφυλλο όλα (μάλλον) τα βιβλία γράφουν το όνομα του συγγραφέα στα αγγλικά, θεωρώντας προφανώς πως αυτοί που το φορούν, ξέρουν και να το προφέρουν, όπως έλεγε μια παλιά διαφήμιση για ένα δυσκολοπρόφερτο και απίστευτα ακριβό ελβετικό ρολόι.

 

Αφού τόσο ταλαιπωρεί τους έλληνες ανθρώπους του βιβλίου ο Χόμπσμπομ (ή Χόμπσμπαουμ) δεν είναι ν’ απορεί κανείς που κι αυτοί τον έχουν εκδικηθεί με φριχτά αντίποινα. Πολλά βιβλία του έχουν μεταφραστεί πανάθλια στα ελληνικά, με λάθη άλλοτε μεν κωμικά κι άλλοτε ύπουλα που διαστρεβλώνουν το νόημα χωρίς να γίνεται αντιληπτό με την πρώτη ματιά ότι είναι προϊόν μεταφραστικής πατάτας. Για την αυτοβιογραφία του, τα Συναρπαστικά χρόνια, έχω ήδη γράψει. Εδώ θα εξετάσω μια άλλη περίπτωση εγκληματικά κακής μετάφρασης έργου του Χ., ενώ έχω στο συρτάρι κι άλλο ένα βιβλίο. Δεν λέω, υπάρχουν και μια-δυο καλές μεταφράσεις του Χ., επειδή όμως έχουν γίνει από φίλους δεν μπορώ να τις αναφέρω για να μη με πείτε μεροληπτικό.

 

Το βιβλίο που θα με απασχολήσει είναι το «Έθνη και εθνικισμός – Από το 1780 μέχρι σήμερα», που εκδόθηκε το 1994 από τις εκδόσεις Καρδαμίτσα μεταφρασμένο από τη Χρύσα Νάντρις. Ομολογώ ότι δεν το είχα διαβάσει νωρίτερα, όσο κι αν ήξερα ότι θεωρείται σημαντικό σύγγραμμα στον τομέα του. Το άνοιξα να του ρίξω μια ματιά, κι αμέσως μου χτύπησε στο μάτι ο μεγάλος αριθμός των κυρίων ονομάτων που η μεταφράστρια επέλεξε να αφήσει αμετάγραπτα, στο λατινικό αλφάβητο. Πράγματι, μόνο ελάχιστα, πάρα πολύ γνωστά τοπωνύμια και ανθρωπωνύμια μεταγράφονται ελληνικά, και μάλιστα πολύ συχνά βλέπεις στην ίδια φράση να γρονθοκοπιέται το ένα αλφάβητο με το άλλο (π.χ. ο Μαρξ και ο Ένγκελς, όπως ο Mill και ο Renan) κι αυτό περισπά την ανάγνωση και κουράζει το μάτι. Το κακό είναι ότι η μεταφράστρια προτιμά να γράφει στο λατινικό αλφάβητο ακόμη και πολύ γνωστά κύρια ονόματα, ενίοτε και λάθος! Για παράδειγμα, τη Ρόζα Λούξεμπουργκ, αν για κάποιο διεστραμμένο λόγο θέλεις να τη γράψεις στο λατινικό, τουλάχιστον γράψε την σωστά, Rosa, όπως ήταν το όνομά της και όπως την έχει το αγγλικό βιβλίο, και όχι Roza, όπως στη σελ. 165.

 

 

Γουέλφος την φτέρην έτριβε

Αν όμως η λατινογραφή των κυρίων ονομάτων βολεύει τον τεμπέλη μεταφραστή μια και τον απαλλάσσει από τον μπελά να ψάχνει να βρίσκει πώς προφέρεται ο ένας και ο άλλος, στην προκείμενη περίπτωση ένα λατινογραμμένο όνομα πρόδωσε τη μεταφράστρια, αφού τράβηξε την προσοχή μου σε άλλα κακώς κείμενα. Φυλλομετρώντας το βιβλίο, μου χτύπησε στο μάτι ένα Neo-Guelphs, που το είχε αφήσει έτσι η μεταφράστρια  και αναρωτήθηκα γιατί τους άφησε έτσι και δεν τους
είπε Νεο-γουέλφους, αφού οι Γουέλφοι ήταν παλιά πολιτική μερίδα στην
Ιταλία ακόμα από την εποχή του Δάντη (ήταν οι Παπικοί νομίζω). Και διαβάζοντας, είδα πολλά που δεν μ' άρεσαν στο όλο απόσπασμα (στη σελ. 106).

 

Ο Χόμπσμπομ (ή Χομπσμπάουμ) λέει ότι η θεοκρατία δεν επαρκεί για να δημιουργηθεί εθνικισμός, ή τουλάχιστον «Σίγουρα δεν ήταν αρκετή στην Ευρώπη του δέκατου ένατου αιώνα, καθώς στην Ιταλία οι Neo-Guelphs ανακαλύφθηκαν όταν επεχείρησαν να οικοδομήσουν έναν ιταλικό εθνικισμό γύρω από τον παπισμό».

 

Ωπ! Τι θέλει να πει ο ποιητής; Ποιοι ανακαλύφθηκαν; Ανατρέχουμε στο αγγλικό πρωτότυπο που το βρίσκουμε σχετικά εύκολα με τη βοήθεια της Amazon.com, και βλέπουμε ότι:

It was certainly not enough in nineteenth-century Europe, as the Neo-Guelphs discovered in Italy when they tried to build an Italian nationalism around the Papacy.

 

Δηλαδή: «…όπως ανακάλυψαν στην Ιταλία οι νεο-Γουέλφοι όταν επιχείρησαν...» και όχι βέβαια «καθώς ανακαλύφθηκαν» λες και είναι καμιά άγνωστη φυλή του Αμαζονίου –αν και για τη συγκεκριμένη μεταφράστρια μπορεί και να είναι εξίσου άγνωστοι. Να επισημάνω εν παρόδω το «επεχείρησαν» -η εσωτερική αύξηση μας μάρανε!

 

Ο αρμένης ηγεμόνας της Αυστρίας

Όπως φυλλομετρούσα λίγο πιο κάτω, στη σελίδα 118, ένα άλλο λατινογραμμένο όνομα τράβηξε την προσοχή μου: μιλάει ο συγγραφέας για τον αριθμό των δημοσίων υπαλλήλων και λέει ότι ήταν «περίπου 700.000 στην Αυστρία του Cisleithanian». Ώπα! Ποιος είναι αυτός ο μυστήριος ηγεμόνας με το περίεργο όνομα; (Αν κρίνουμε από την κατάληξη –ιάν πρέπει νά’ ναι αρμένης). Εδώ έχουμε ένα υπαρκτό μεταφραστικό πρόβλημα, που για να το λύσει ο μεταφραστής πρέπει να έχει μια ιδέα από την ιστορία της εποχής και της περιοχής· πρέπει να ξέρει, ας πούμε, ότι υπάρχει ένας ποταμός που λέγεται Leitha, Λείθας στα καθαρευουσιάνικα, και ότι στην παλιά Αυστροουγγαρία ο ποταμός αυτός ήταν λίγο-πολύ το σύνορο μεταξύ Αυστρίας και Ουγγαρίας, οπότε «Cisleithania» είναι η «εντεύθεν του Λάιτα» ή «του Λείθα» περιοχή, δηλαδή το αυστριακό τμήμα της Αυστρο-ουγγαρίας, ενώ Transleithanian η «εκείθεν» του Λάιτα περιοχή της χώρας, το ουγγρικό τμήμα της. (Βέβαια, τα τμήματα αυτά δεν συμπίπτουν με τις σημερινές χώρες Αυστρία και Ουγγαρία!) Το πώς θα αποδοθεί η εν παρόδω αναφορά στην Cisleithanian Austria δεν είναι ίσως αμέσως σαφές: Υπάρχουν κάμποσες εναλλακτικές λύσεις όπως: στην Σισλαϊτανία· στην εντεύθεν του Leitha περιοχή της Αυστροουγγαρίας· στο αυστριακό τμήμα της Αυστροουγγαρίας, και άλλες. Πάντως με κανένα τρόπο «στην Αυστρία του Cisleithanian», όπως επέλεξε η μεταφράστρια, που ούτε καν την αγγλική κατάληξη διανοήθηκε να αφαιρέσει!

 

Οι δορυφόροι του μονάρχη

Όπως θα ήταν ταιριαστό, αυτό το λάθος περιστοιχίζεται από άλλα δύο μαργαριτάρια –σαν μονάρχης από τους δορυφόρους του. Αμέσως πριν, διαβάζουμε ότι οι δημόσιοι υπάλληλοι αντιπροσώπευαν μικρό ποσοστό «του εθνικώς ενεργού πληθυσμού». Ώπα! Τι είναι εφτούνο πάλι; Αναγκαζόμαστε να κοιτάξουμε το πρωτότυπο, και βλέπουμε ότι είναι απλώς «of the national occupied population», παναπεί καταλέξη «του εθνικού ενεργού πληθυσμού» ή ίσως σωστότερα «του ενεργού πληθυσμού της χώρας». Για το άλλο μαργαριταράκι δεν χρειάζεται να ανατρέξουμε στο πρωτότυπο: όταν διαβάζουμε ότι

 

Σημειώνουμε εν παρόδω ότι στις αντίστοιχες χώρες προφανώς αποτελούσε το μεγαλύτερο και μοναδικό σώμα εργαζομένων που απαιτούσε αλφαβητισμό

 

μπορούμε αβλεπί να στοιχηματίσουμε ότι στο πρωτότυπο θα λέει «the largest single», και συγκεκριμένα the largest single body of employment requiring literacy, ο γνωστός αγγλισμός που δεν είναι ανάγκη να μεταφραστεί ελληνικά, μια και αν αποδοθεί καταλέξη διαστρέφει το νόημα. Οι δημόσιοι υπάλληλοι ήταν στις χώρες αυτές «το μεγαλύτερο, ασφαλώς, σώμα εργαζομένων που έπρεπε να ξέρουν γράμματα, αλλά ασφαλέστατα όχι το «μεγαλύτερο και μοναδικό». Και βέβαια σας παρακαλώ να προσέξετε το τρομερό που απαιτούσε αλφαβητισμό, την εξαιρετικά αστεία καταλέξη απόδοση του requiring literacy.

 

Φραγκοφονιάδες φραγκόφωνοι

Πολύ γέλασα λίγο πιο κάτω, εκεί που μιλάει για τα εθνογλωσσικά προβλήματα του Βελγίου και διάβασα για την

            εισροή φραγκόφωνων ξένων σε αγροτικές κοινότητες της Φλάνδρας.

Φραγκόφωνοι, αλήθεια; Τον δέκατο ένατο αιώνα μάλιστα; Και όχι γαλλόφωνοι; Αχ, ποιος είπε στον Χόμπσμπομ να γράψει francophone foreigners και να μπερδέψει τη μεταφράστριά μας; Πάλι καλά βέβαια που δεν μετέφρασε ‘φραγκοφονιάδες’, αν και εν προκειμένω φραγκοφονιάς είναι μάλλον ο εκδότης που δεν πλήρωσε ακόμα έναν χριστιανό να ξανακοιτάξει την (τρόπος του λέγειν) μετάφραση.

 

Περιττεύει να σταθώ σε άλλα παραδείγματα, θέλω όμως να επισημάνω ένα ξεκαρδιστικό λάθος και μια απαράδεκτη διαστρέβλωση. Πρώτα η διασκέδαση.

 

Αλλαγή φύλου με το ζόρι

Η ανεκδιήγητος μεταφραστής ζήλεψε εδώ δόξα χειρούργου και κάνει με το ζόρι εγχείρηση αλλαγής φύλου σε δυο γυναίκες και μάλιστα επιφανείς:

 

Λέει ο δύσμοιρος ο Χόμπσμπομ ότι δεν είναι ίδιοι όλοι οι ηγέτες νεοπαγών κρατών:

Gandhi and the Nehrus, Mandela and Mugabe, the late Zulfikhar Bhutto and Bandaranaike, and, I would wager, the imprisoned leader of Burma (Myanmar), Ms Aung-San Su Xi, were or are not nationalists in the sense of Landsbergis and Tudjman, το οποίο ‘μεταφράζεται’ στα ελληνικά ως εξής:

 

Ο Γκάντι και οι Νεχρού, ο Μαντέλα και ο Μουγκάμπε, ο Ζουλφικάρ Μπούτο και ο Bandaranaike, και –θα στοιχημάτιζα- ο φυλακισμένος ηγέτης της Βιρμανίας (Μyanmar) Ms Aung-San Su Xi δεν ήταν ούτε είναι εθνικιστές με την έννοια του Landsbergis και του Tudjman

 

Καλά για τη Σιριμάβο Μπανταρανάικε, πρωθυπουργό της Κεϋλάνης, δεν την ξέρεις, έχει πεθάνει κιόλας αν και στη μετάφραση το late το καταβρόχθισες, εγκυκλοπαίδεια ν’ ανοίξεις είναι αντιδεοντολογικό, το πας στατιστικά και της φοράς μουστάκια. Αλλά την Αούνγκ Σαν Σου Κυι, που ζει και βασιλεύει επιτέλους, που πήρε Νόμπελ πρόσφατα, και, βρε καλή μου κοπέλα, που σου το λέει ο ίδιος ο Χόμπσμπομ ολοκάθαρα ότι είναι μίσις; Τι σου έφταιξε; Αλλά η ανεκδιήγητος μεταφραστής προφανώς θεώτησε το Ms έιναι το μικρό όνομα του φυλακισμένου ηγέτη (είναι τρελοί αυτοί οι Βιρμανοί!)

 

Και ολίγη λαθροχειρία

Κι αν ως τώρα απλώς γελούσαμε, υπάρχουν άφθονα σημεία όπου η μετάφραση ευπρεπίζει εθνικώς το κείμενο του Χόμπσμπομ. Θέλω να πω, σε σημεία όπου ο συγγραφέας γράφει πράγματα όχι σύμφωνα με την «επικρατούσα» άποψη, η μετάφραση διαστρεβλώνει στυγνά το νόημα. Προσοχή, λέω «η μετάφραση» και όχι «η μεταφράστρια», επειδή σε «εθνικής σημασίας» θέματα είναι γνωστό ότι κι άλλοι παρεμβαίνουν στο μεταφρασμένο κείμενο, οπότε δεν είναι σωστό να χρεωθεί η κυρία μεταφράστρια την εθνοπρεπή λαθροχειρία –αρκούν άλλωστε τα αμιγώς μεταφραστικά τερατουργήματα που έχει διαπράξει.

 

Παράδειγμα; Λέει κάπου Croats and Serbs, Macedonians and Bulgarians ο συγγραφέας, μεταφράζει Κροάτες και Σέρβους, «Μακεδόνες» και Βουλγάρους το εθνικώς άμεμπτο ελληνικό κείμενο· ή, λέει για Turkish part της Κύπρου το αγγλικό κείμενο αλλά "μεταφράζει" τουρκοκρατούμενο το ελληνικό.

 

Και για να δούμε μια ολόκληρη παράγραφο:
On the contrary, the Macedonian Peoples Republic did its best to stay out of the Serb-Croat imbroglio, until Yugoslavia was actually collapsing … (Characteristically enough, its official recognition has been hitherto sabotaged by Greece, which had annexed large parts of Macedonian territory in 1913) (
σελ. 166)

 

και μεταφράζει εξωραΐζοντας ελληνοπρεπώς η Χρ:
Αντίθετα, η πρώην Λαϊκή Δημοκρατία της Μακεδονίας έκανε ό,τι μπορούσε για να μείνει έξω από τη σερβοκροατική διαμάχη …. (Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι στην επίσημη αναγνώρισή της προβάλλονται αντιρρήσεις μέχρι τώρα από την Ελλάδα, με την οποία είχαν ενωθεί μεγάλα τμήματα του μακεδονικού εδάφους το 1913. (σελ. 232 ελληνικής έκδοσης)

Εδώ πέρα, η ελληνική μετάφραση αφενός κοτσάρει ένα ‘πρώην’ που ο συγγραφέας δεν το έχει και που είναι και λάθος, και αφετέρου το ‘προβάλλω αντιρρήσεις’ είναι εξαιρετικά ήπια απόδοση του sabotage, το ίδιο όπως το annexed («προσάρτησε») ασφαλώς δεν είναι το ίδιο με το «ενώθηκαν μαζί της».

 

Κατακλείδα
Και ρωτάω: εδώ έχουμε ένα κλασικό έργο, που το τσιτάρουν τόσοι και τόσοι και λένε τι ωραίο είναι. Εγώ σε δέκα-είκοσι λεπτά που το φυλλομέτρησα βρήκα πέντε λαθάρες μέσα σε δέκα-δεκαπέντε σελίδες. Δεν αμφιβάλλω ότι θα έχει κι άλλα, πολύ χειρότερα
ίσως. Και αναρωτιέμαι: αν αυτό το εξάμβλωμα θεωρείται βιβλίο το ίδιο όπως θεωρείται βιβλίο κι ένα άλλο που το μεταφράζει κανονικός μεταφραστής, τι κάνουμε όλοι εμείς εδωπέρα; Αν κανείς δεν στηλιτεύει τα τερατουργήματα (και δώδεκα χρόνια τώρα, κανέναν δεν έχω διαβάσει να διαμαρτύρεται) για ποιον δουλεύουν οι ευσυνείδητοι και ικανοί μεταφραστές;

 

 

 

 

 

 

 

Επιστροφή στις σελίδες για τη μετάφραση
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου