Το κείμενο αυτό, διορθωμένο και ξανακοιταγμένο, περιλαμβάνεται στο βιβλίο μου "Γλώσσα μετ' εμποδίων" που κυκλοφορεί από τον Οκτώβρη του 2007 από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου. Περισσότερα για το βιβλίο μου αυτό, μπορείτε να διαβάσετε εδώ



 

Τη γλώσσα μού έδωσαν κορακιστική

Ο καικαιδήζων νεοαττικισμός των κυρίων καθηγητών

 

Σε πολλά δικτυακά φόρουμ κυκλοφορεί ένας κατάλογος με Συχνά λάθη στη χρήση της Ελληνικής, που έχει συνταχθεί από τον κ. Αριστοτέλη Αναγνώστου, δ.φ., καθηγητή 1ου Ενιαίου Πειραματικού Λυκείου Αθηνών. Όλον τον κατάλογο, μπορείτε να τον δείτε εδώ.

 

Όπως βλέπετε, πρόκειται για 100 περιπτώσεις "συχνών λαθών", που άλλες αφορούν ένα μόνο "λάθος" ενώ άλλες ολόκληρη οικογένεια-ομάδα-συστάδα λαθών.

 

Σε σχετική συζήτηση στο φόρουμ, είπα ότι πρόκειται για πολύ χρήσιμο κατάλογο αφού περιέχει συγκεντρωμένες διάφορες πεπονόφλουδες που πρέπει να αποφεύγει ο μεταφραστής αν δεν θέλει να κατηγορηθεί, δίκαια ή άδικα, για κακή χρήση της ελληνικής. Είπα επίσης ότι φυσικά διαφωνώ με κάποια από αυτά που λέει ο κύριος καθηγητής, αλλά καθένα από αυτά τα σημεία διαφωνίας αξίζει χωριστό σημείωμα. Το οποίο όμως σημείωμα, πρόσθεσα, μικρή αξία έχει όταν ο πελάτης ή όποιος άλλος κριτής ρίχνει στην πυρά το "όλους όσοι" του κειμένου σου, οχυρωμένος πίσω από το κύρος του όποιου κυρίου καθηγητή.

 

Στο τωρινό μου λοιπόν σημείωμα θα ασχοληθώ με ένα μόνο από τα "συχνά λάθη" της εξοβελιστέας εκατοντάδας του κ. Αναγνώστου και συγκεκριμένα με το νούμερο 88 του καταλόγου, που το μεταφέρω εδώ αυτούσιο:

 

88. Πρέπει να συνεισφέρουν όλοι στον έρανο και δη και οι πλούσιοι (και όχι: και δη οι πλούσιοι).

 

λέει ο κύριος καθηγητής. Το δυστύχημα είναι ότι, έτσι επιγραμματικά όπως είναι διατυπωμένο το κείμενό του, δεν υπάρχει καμιά εξήγηση γιατί πρέπει ντε και καλά να λέμε "και δη και" αντί για το "και δη". Προσοχή, δεν λέω ότι ο κύριος καθηγητής βγάζει φετφάδες, λέω ότι η στενότητα του χώρου δεν του επέτρεψε να αιτιολογήσει έστω και τηλεγραφικά την άποψή του. Πρέπει επίσης να πω ότι κατά τα άλλα συμφωνώ σε πολλά με τον κ. καθηγητή, και μάλιστα τον συγχαίρω που έχει το θάρρος να προτείνει τύπους που απειλούνται με απαγόρευση από τη γλωσσική αστυνομία, όπως 'της Νικαράγουας'. Εγώ θα χρησιμοποιούσα λιγότερες φορές τη λέξη 'λάθος', αλλά εγώ δεν είμαι καθηγητής.

 

Ας στραφούμε λοιπόν σε έναν άλλο καθηγητή, και εννοώ βέβαια τον κ. Γ. Μπαμπινιώτη, ή μάλλον το λεξικό του, το οποίο αγαπά να επισημαίνει, συχνά μέσα σε πλαίσιο, τις λανθασμένες (και "λανθασμένες") χρήσεις της γλώσσας. Και πράγματι, πλάι στο λήμμα δη, βρίσκω ειδικό πλαίσιο, που κι αυτό το μεταφέρω εδώ:

 

και δη ή και δη και; Η φράση είναι αρχαία και στον πεζό λόγο τη χρησιμοποιούσαν κατά κανόνα με το και να προηγείται και να έπεται του δη: και δη και ("και δη και νυν τι φης;" και τώρα μάλιστα τι λες;) Η φράση χρησιμοποιείται για να δηλώσει επίταση: Όλοι πρέπει να βοηθήσουν και δη και (= και μάλιστα, και ιδιαίτερα) αυτοί που ωφελούνται περισσότερο από το έργο.

 

Όπως βλέπουμε, ο έτερος κύριος καθηγητής είναι άσος στις τρίπλες, τύφλα νά' χει ο Ροναλντίνιο! Δεν απαντάει ευθέως στο ερώτημα που ο ίδιος θέτει, αν είναι δηλαδή λάθος το σκέτο "και δη", αλλά εμμέσως πλην σαφώς (για να βάλουμε κι εμείς το κλισεδάκι μας) πριμοδοτεί το "και δη και", αφού αυτόν τον τύπο παραθέτει στο παράδειγμα χρήσης. Άλλωστε, αυτόν τον τύπο "χρησιμοποιούσαν", "στον πεζό λόγο", "κατά κανόνα". Ποιοι; Πότε; Οι αρχαίοι προφανώς.

 

Επειδή εγώ όμως έχω μάθει να ερευνώ πριν πιστέψω, σύμφωνα με τον έπαινο ενός εκλεκτού ομότεχνου, έκατσα και άνοιξα τα κιτάπια μου και αναζήτησα περιπτώσεις χρήσης του απλού, γυμνού "και δη". Πρώτα πήγα στον παππού τον Όμηρο, όπου βρίσκω,

 

και δη κακά πολλά έοργε (Όμηρος, Ιλιάδα 8.356, ίσως και αλλού)

ή
και δη Φαιήκων γαίης σχεδόν (Οδύσσεια 5.287).

 

(Παρένθεση: βεβαίως μπορώ να εμφανίσω πολυτονικό, και μάλιστα με υπογεγραμμένες, προσγεγραμμένες, κορωνίδες στο ρο, και όλα τα καλούδια, αλλά λέω να πειραματιστώ να δω μήπως είναι τελικά φετίχ ότι τα αρχαία κείμενα πρέπει ντε και καλά να γράφονται σε πολυτονικό -που, να θυμίσω, οι συγγραφείς τους δεν το ήξεραν!).

 

Αλλά βέβαια, ξέχασα, ο Όμηρος δεν είναι πεζός λόγος, οπότε άκυρο το παράδειγμα. Πάει στράφι κι ο Αριστοφάνης που έκατσα και βρήκα:

 

και δη Λαμπιτώ προσέρχεται (Αριστοφ. Λυσιστράτη 77)

 

Ας περιοριστώ λοιπόν στον πεζό λόγο. Σαν φόρο τιμής στον δικό μου παππού, που αγαπούσε τον Λουκιανό, ανοίγω την Αληθή ιστορία του και βρίσκω

 

και δη εφαίνοντο προσιόντες, θέαμα παραδοξότατον, εξ ίππων πτερωτών και ανθρώπων συγκείμενοι.

 

Και επειδή το έχω και πρόχειρο, μετράω και από τις 50 περιπτώσεις που βρήκα στον Λουκιανό, οι 43 είναι γυμνό "και δη" και μόνον οι 7 είναι "και δη και". Ποιος κανόνας, κύριε Μπαμπινιώτη μας;

 

Θα μου πείτε όμως, ο Λουκιανός, εκτός που είναι μεταγενέστερος, δεν ήταν δα και γνήσιος Έλλην: από τη Συρία βαστούσε η σκούφια του, μπορεί να ήταν και εβραίος, ποτέ δεν ξέρεις. Πάμε αλλού, σε πιο ελληνοπρεπείς πηγές.

 

Εμένα μ' αρέσει ο Πλούταρχος· όχι ο τραγουδιστής, ο παλιότερος· και ψάχνοντας στον Πλούταρχο βρίσκω:

 

Δημάρατος ανθρώπου πονηρού κόπτοντος αυτόν ακαίροις ερωτήμασι και δη τούτο πολλάκις ερωτώντος "Τις άριστος Σπαρτιατών;" έφητιν ανομοιότατος" (Λυκούργου βίος)

ή


επολιτεύσατο επιφανώς, και λέγων και πράττων και δη πιστευσάμενος την διοίκησιν των χρημάτων
(Βίοι δέκα ρητόρων)

 

Μπα, ούτε ο Πλούταρχος είχε διαβάσει τον κανόνα του κυρίου Μπαμπινιώτη. Χρησιμοποιεί 16 φορές το σκέτο "και δη" και μόνο πέντε το ελληνοπρεπές "και δη και". Επειδή όμως κι ο Πλούταρχος ήταν μεταγενέστερος και ύποπτος για μειωμένη εθνική συνείδηση αφού είχε φίλους Ρωμαίους, πάμε πιο πίσω. 

 

Πάμε στον Ξενοφώντα, που είναι στη σωστή εποχή, που τον είπαν Αττική μέλισσα, και είχε και σωστά πολιτικά φρονήματα. Κι όμως, τολμάει να γράψει:

 

εν τούτω οι Λακεδαιμόνιοι και δη Τεγεάτας παρειληφότες (Ελληνικά 4.2.13)

 

χωρίς να σεβαστεί τον κανόνα που έλεγε ότι έπρεπε να γράψει "και δη και".

 

Στα τέλη του 19ου αιώνα, υπήρχε στην νεοελληνική γλωσσική σκηνή μια υπερσυντηρητική τάση που ονομάστηκε νεοαττικισμός. Οι νεοαττικιστές όχι μόνο χρησιμοποιούσαν στο γραπτό τους λόγο γλώσσα αρχαΐζουσα αλλά και διάλεγαν τους σπανιότερους τύπους της αρχαίας αττικής διαλέκτου, εκείνους που δεν είχαν επιζήσει ούτε σε ίχνη στη σημερινή χρήση. Αυτούς τους περιλαβαίνει ο Ροΐδης στα Είδωλα, που δυστυχώς το έχω κάπου δανείσει, τύχη αγαθή όμως θέλησε να έχω κρατήσει μια παράγραφο την οποία μεταφέρω εδώ:

 

Το αρχαϊκώτατον ήλθεν εξαρχαΐζουσιν εις αφίκετο· ο Θουκυδίδης, ο Πλάτων και ο Ξενοφών έλεγον απέβλεπεν είς τι, οι δε αττικισταί μόνον αφεώρα· ο Δημοσθένης και ο Αισχίνης κατεδέχοντο να λέγωσιν αντιλέγωκαι αντείπον, ούτοι δε μόνον αντιφθέγγομαι και αντεφθεγξάμην ... και πάλιν ως ημείς έλεγεν ο Ευριπίδης «τας δε επιστολάς λαβών», αλλ’ ο Κόντος και οι εταίροι του κομισάμενοι τας επιστολάς· οι αρχαίοι Αττικοί ασθενούντες εκάλουν τον ιατρόν, αλλ’ οι σημερινοί μεταπέμπονται αυτόν. (Ροΐδης, Είδωλα).

 

Δεν σας θυμίζει λιγάκι από αττικισμό η τάση των κυρίων καθηγητών Αναγνώστου και Μπαμπινιώτη, να διαλέγουν τον σπανιότερο αρχαίο τύπο και να τον αναγορεύουν σε κανόνα; Όχι μόνο τον σπανιότερο, αλλά και τον αηδέστερο θα έλεγα, γιατί αυτό το ανεκδιήγητο "και δη και" όταν μεν το βλέπω μου έρχεται στο νου το κεκεδίζω, ή μάλλον το καικαιδήζω, και όταν το διαβάζω μεγαλόφωνα νομίζω πως ακούω κορακίστικα –ξέρετε, εκείνη την τάχαμου μυστική γλώσσα που είχαμε σαν είμαστε παιδιά, που βάζαμε τη συλλαβή –κε- μπροστά από κάθε συλλαβή, κι αντί να πούμε ξερωγώ "οι πλούσιοι" λέγαμε "κε-οι κε-πλου-κε-σι-κε-οι". Ε, κάπως έτσι δεν ακούγεται το "και δη και οι πλούσιοι";

 

Βλέπουμε λοιπόν ότι ένα έγκυρο λεξικό που πολλοί το πιστεύουν σαν ευαγγέλιο, ανάγει σε "κανόνα" (διότι, τι άλλο σημαίνει η έκφραση κατά κανόνα;) κάτι που, από τα παραδείγματα που έδωσα, και αν δεν έχω κάνει κάποιο χοντρό λάθος, μόνο κανόνας δεν φαίνεται να είναι. Και εν ονόματι αυτού του ανύπαρκτου κανόνα της αρχαίας, το καλό λεξικό πριμοδοτεί τον σπανιότερο και εξεζητημένο τύπο "και δη και" έναντι του συχνότερου και ομαλότερου "και δη". Συγνώμη, αλλά αυτό δεν είναι υπεύθυνη στάση, είναι νεοαττικισμός. Και μάλιστα, καικαιδήζων νεοαττικισμός. Ή κορακίστικα, αν προτιμάτε.

 

Λέω ότι δεν είναι υπεύθυνη στάση, να εξηγηθώ. Το μεν έγκυρο λεξικό Μπαμπινιώτη ξεμπερδεύει με μια τρίπλα και ένα κατά κανόνα (που όπως είδαμε, δεν ισχύει). Έρχεται μετά ο δέλτα-φι καθηγητής Αναγνώστου, και ανάγει την παράβαση του κανόνα (που δεν ισχύει) σε συχνή περίπτωση λάθους και μάλιστα χωρίς να το εξηγεί. Και ακολουθούν κάποιοι ημιμαθείς, κραδαίνοντας ψαλίδια και κόκκινα μολύβια, που επικαλούμενοι το έγκυρο λεξικό αναγορεύουν τη χρήση του "και δη και" σε τεκμήριο ελληνομάθειας, και μπορεί να ρίξουν στο πυρ το εξώτερο ένα καλό κείμενο ή μια καλή μετάφραση, συχνά χωρίς ο συγγραφέας/μεταφραστής να έχει τη δυνατότητα να απολογηθεί.

 

Και καλά οι συγγραφείς, είναι μπορεί κανείς να πει αφεντικά στο κείμενό τους· όμως ο μεταφραστής ή ο κειμενογράφος πολύ συχνά βρίσκεται στο έλεος ενός άσχετου προϊσταμένου-κριτή-διορθωτή-βαθμολογητή-αναγνώστη, που αντλεί τα επιχειρήματά του από τα διάφορα Λαθολόγια. Και η μόνη καταφυγή που έχει είναι ή να χρησιμοποιήσει τον αηδή τύπο "και δη και", οπότε θα γίνει στόχος των σοβαρών αναγνωστών που ξέρουν ελληνικά, ή να πάψει να χρησιμοποιεί  το "και δη" εντελώς, ώστε να μη χρειαστεί να αποδείξει ότι δεν είναι ανελλήνιστος ελέφαντας. Θα μου πείτε, δεν έχασε η Βενετιά βελόνι αν χαθεί το "και δη", και μπορεί να με βρίσκετε υπερβολικό· όμως κάτι ανάλογο έχει ήδη συμβεί με το περίφημο "όλους όσους", που είναι δήθεν λάθος. Ξέρω πολλούς εξαίρετους (αλλά "υποτελείς", δηλαδή όχι αφέντες του κειμένου τους) χειριστές του λόγου, που ούτε αντέχουν να γράψουν "όλους όσοι" ούτε θέλουν να κατηγορηθούν για αγράμματοι με το "όλους όσους" κι έτσι αποφεύγουν και τα δύο. Κι αν με ρωτήσετε, καλύτερα· πιο σφιχτό είναι το σκέτο "όσους". Αλλά όταν λες ότι κάθε τύπος της τρισχιλιετούς που χάνεται είναι εθνική απώλεια, είναι κάπως ειρωνικό με τη στάση σου να προκαλείς την εξαφάνιση τύπων. Αυτούς τους ασκούς του Αιόλου ανοίγουν ο κύριος Αναγνώστου και ο κύριος Μπαμπινιώτης με τον καικαιδήζοντα νεοαττικισμό τους.

 

ΥΓ 1

Ξέρω, είναι έγκλημα να πεις "τους ασκούς του Αιόλου"· το χρησιμοποιώ επίτηδες. Άλλωστε, έναν ασκό ανοίγει ο κύριος Μπαμπινιώτης κι άλλον έναν ο κύριος Αναγνώστου.

 

ΥΓ2

Για να πω και του νεοαττικιστή το δίκιο: υπάρχουν πράγματι συγγραφείς που χρησιμοποιούν πολύ συχνότερα το και δη και από το σκέτο και δη, παράδειγμα ο Πλάτωνας (αφού λέτε "της Σαπφούς Νοταρά", θα λέω κι εγώ "ο Πλάτωνας" να πατσίσω). Όμως, φίλος ο Πλάτων, φιλτέρα η κοινή χρήση και η καλαισθησία.

 

 

Επιστροφή στις "γλωσσικές ακρότητες"
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου




© 2006 Νίκος Σαραντάκος
sarant@pt.lu