Το κείμενο αυτό, διορθωμένο και ξανακοιταγμένο, περιλαμβάνεται στο βιβλίο μου "Γλώσσα μετ' εμποδίων" που κυκλοφορεί από τον Οκτώβρη του 2007 από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου. Περισσότερα για το βιβλίο μου αυτό, μπορείτε να διαβάσετε εδώ



 

Κασσάνδρες εις Παρισίους

 

Σε άλλο σημείωμά μου καταφέρομαι εναντίον της άποψης που θεωρεί λάθος την έκφραση «οι Κασσάνδρες θα διαψευστούν» με το επιχείρημα ότι η μυθολογική Κασσάνδρα ήταν αλάνθαστη μάντισσα αλλά είχε το δυστύχημα να μην την πιστεύει κανείς. Δεν θα επαναλάβω εδώ τα επιχειρήματά μου, εδώ θα ερευνήσω στα πεταχτά την προέλευση της έκφρασης.

 

Στη μυθολογία η Κασσάνδρα ήταν κόρη του βασιλιά Πριάμου της Τροίας. Ήταν πανέμορφη και την ερωτεύθηκε ο θεός Απόλλων. Για να την κατακτήσει, της δώρισε το χάρισμα της προφητείας. Όταν όμως εκείνη δεν ανταποκρίθηκε στον έρωτά του, ο θεός δεν της πήρε πίσω το δώρο αλλά την καταράστηκε: οι προφητείες της θα ήταν σωστές αλλά κανείς δεν θα την πίστευε. Η Κασσάνδρα πρόβλεψε την πτώση της Τροίας αλλά οι Τρώες δεν την πίστεψαν.

 

Στα ελληνικά λέμε μετωνυμικά «Κασσάνδρα» κάποιον που κάνει δυσοίωνες προβλέψεις και που οι άλλοι δεν τον πιστεύουν. Στη σημερινή χρήση, ο όρος έχει ξεκάθαρα αρνητική απόχρωση, Κασσάνδρες στον πληθυντικό είναι οι κινδυνολόγοι. Αυτά τα βρίσκουμε και στα λεξικά και αναλύοντας την καθημερινή χρήση της λέξης. Δεν έχω ψάξει σε παλιότερα λεξικά αλλά φοβάμαι πως δεν είναι εύκολο να χρονολογήσουμε με ακρίβεια τη γέννηση της σημασίας αυτής. Πάντως δεν φαίνεται να είναι αρχαία ή μεταγενέστερη, φαίνεται να είναι νεότερη· ή καρπός της σχολικής εκπαίδευσης στο νεοελληνικό κράτος ή δάνειο από τα γαλλικά.

 

Στα γαλλικά υπάρχει πράγματι η έκφραση joues les Cassandre(s), η οποία σημαίνει σύμφωνα με το εξαίρετο λεξικό Dictionnaire des expressions et locutions των εκδόσεων Robert: κάνω δραματικές και ακριβείς προβλέψεις που δεν γίνονται πιστευτές. Βλέπουμε δηλαδή ότι η γαλλική χρήση είναι πιο κοντά στη μυθολογική ακρίβεια και πιο κοντά στη χρήση που πιστεύει ο Στάθης ότι ισχύει στα ελληνικά. (Βέβαια τα ελληνικά λεξικά δεν συμφωνούν καθόλου μαζί του). Το λεξικό παραθέτει μια φράση του Προυντόν ο οποίος λέει «Ας συγχωρεθούν οι πικρές αυτές σκέψεις σε έναν συγγραφέα [εννοεί τον εαυτό του] ο οποίος τόσες φορές έπαιξε το ρόλο της Κασσάνδρας!» (qui tant de fois joua le rôle de Cassandre).

 

Ωστόσο, αυτά τα έγραφε ο Προυντόν το 1850 περίπου· σήμερα και στη Γαλλία η χρήση φαίνεται να έχει αλλάξει ή τουλάχιστον να αλλάζει –σε νεότερα λεξικά βρίσκω ότι η έκφραση σημαίνει απλώς «προφητεύω δεινά» και άλλωστε διαβάζω δηλώσεις του τωρινού γάλλου πρωθυπουργού, του Ντομινίκ ντε Βιλπέν, ο οποίος, παρεμπιπτόντως, έχει περγαμηνές λογίου (θαρρώ είναι και ποιητής) ο οποίος, λέει, έψεξε τους «παρακμιολόγους» και τους κατηγόρησε ότι παίζουν την Κασσάνδρα (le Premier Ministre Dominique de Villepin a fustigé les « déclinologues », accusés de jouer les Cassandre).

 

Όπως βλέπετε, κοτζάμ ντε Βιλπέν προσχώρησε στην νεοελληνική ερμηνεία της έκφρασης –όπως λέμε, αυτά συμβαίνουν και εις Παρισίους!

 

 

 

 

Επιστροφή στις Γλωσσικές ακρότητες
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου




© 2006 Νίκος Σαραντάκος
sarant@pt.lu