Το κείμενο αυτό, διορθωμένο και ξανακοιταγμένο, περιλαμβάνεται στο βιβλίο μου "Γλώσσα μετ' εμποδίων" που κυκλοφορεί από τον Οκτώβρη του 2007 από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου. Περισσότερα για το βιβλίο μου αυτό, μπορείτε να διαβάσετε εδώ



 

Κασσάνδρες και λαθοθηρία

 

Διάβασα το εξής στη στήλη του Στάθη Σ(ταυρόπουλου) στην Ελευθεροτυπία της 15.11.2006:

 

Εχει αρχίσει τα όργανα με τα ελληνικά του και ο κ. Καραμανλής. Μετά το «δράσεις» και «δράσεις» και «δράσεις», άρχισε να «διαψεύδει» και τις «Κασσάνδρες». Πρόεδρε! Το πρόβλημα της Κασσάνδρας δεν ήταν ότι μάντευε σφαλερά, αλλά ότι δεν την πίστευαν.

(Το ξέρουμε καλά, διότι την έχουμε κάνει κι εμείς επ' αυτού την γκέλα μας). Ομως, Πρόεδρε, τι τα θες περί Κασσάνδρας; εσύ κοτζάμ Λούλη έχεις Κάλχα και Τειρεσία στο πλάι σου! Τι κίνδυνο να διατρέχει η Τροία με τέτοιον κολοσσό στις πύλες της;

 

Ήθελα να το σχολιάσω, το συζήτησα μάλιστα με έναν ομότεχνο συνάδελφο, αλλά με πρόλαβε ο Περιγλώσσιος στο ιστολόγιό του -είναι νεότερος και έχει πιο γρήγορα ρεφλέξ.

 

Σχολιάζει ο Περιγλώσσιος λοιπόν:

Δεν κατάλαβα τι προτείνεται. Να χρησιμοποιούμε τη λέξη Κασσάνδρες μόνο όταν πρόκειται για πρόβλεψη που δεν γίνεται πιστευτή και όχι όταν πρόκειται για πρόβλεψη που διαψεύδεται; Σύμφωνα με τη γλωσσική πραγματικότητα, οι Κασσάνδρες κάνουν δυσοίωνες προβλέψεις, που συνήθως αποδεικνύονται ανακριβείς. Αυτή είναι συνήθως η χρήση της λέξης. Είναι ουτοπία να πιστεύουμε ότι θα γίνει διάκριση μεταξύ προβλέψεων που δεν γίνονται πιστευτές και σφαλερών προβλέψεων και ότι η λέξη Κασσάνδρες θα χρησιμοποιείται μόνο στην πρώτη περίπτωση... Και στα αλήθεια, αυτό μας μάρανε; Μακάρι αυτά να ήταν τα προβλήματά μας.

 

Με πρόλαβε μεν ο Περιγλώσσιος, αλλά δεν με κάλυψε ολότελα. Κι εγώ διαφωνώ με τον Στάθη και συμφωνώ μεν με τον Περιγλώσσιο, αλλά όχι απόλυτα.

 

Η ένσταση του Στάθη, αν την κατάλαβα καλά, είναι ότι κακώς ο πρωθυπουργός μιλάει για «Κασσάνδρες» που «θα διαψευσθούν» διότι οι Κασσάνδρες έκαναν αλάνθαστες προβλέψεις, δυστυχώς όμως κανείς δεν τις πίστευε. Άρα, υπονοεί ο Στάθης, είναι λάθος να μιλάμε σήμερα για «Κασσάνδρες» απαξιωτικά, πρέπει να χρησιμοποιούμε τον όρο «Κασσάνδρες» μόνο για όσους κάνουν δυσμενείς προβλέψεις που είναι σωστές και δεν εισακούονται.

 

Όμως, τι εννοούμε όταν λέμε σήμερα «Κασσάνδρες»; Ας κάνουμε το απονενοημένο διάβημα κι ας ανοίξουμε λεξικό, δόξα το Θεό έχουμε πια καλά λεξικά. Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη, λοιπόν, μας λέει ότι η λ. Κασσάνδρα είναι μετωνυμία για κάποιον που κάνει δυσοίωνες προβλέψεις. Το λεξικό Μπαμπινιώτη είναι πιο αναλυτικό, λέει ότι είναι μετωνυμία για πρόσωπο που κάνει δυσοίωνες προβλέψεις τις οποίες οι άλλοι αντιμετωπίζουν με δυσπιστία. Νομίζω ότι ο ορισμός Μπαμπινιώτη είναι πληρέστερος, το στοιχείο της δυσπιστίας υπάρχει σχεδόν πάντοτε.

 

Άρα; Άρα, έχει εκατό τα εκατό άδικο ο Στάθης όταν επικρίνει τη χρήση «οι Κασσάνδρες θα διαψευσθούν». Οι Κασσάνδρες (και μάλιστα στον πληθυντικό!) δεν είναι η παλιά, η μυθολογική Κασσάνδρα· πέθανε εκείνη, την έσφαξε η Κλυταιμνήστρα, ως γνωστόν. Οι Κασσάνδρες είναι οι κινδυνολόγοι, οι μάντεις κακών, όσοι προλέγουν δεινά, είτε δίκιο έχουν είτε όχι. Λοιπόν, στα σημερινά ελληνικά, ή ίσως στα ελληνικά γενικώς, η φράση «οι Κασσάνδρες θα διαψευσθούν» είναι συνώνυμη της «οι κινδυνολόγοι θα διαψευσθούν» και είναι γλωσσικά ανεπίληπτη.

 

Δεν είναι θέμα «ακριβολογίας», όπως θα λέγαμε αν, λογουχάρη, κάποιος μεμφόταν τους άλλους επειδή δεν τηρούν τη διάκριση ανάμεσα στο «κατ’ αρχήν» και στο «κατ’ αρχάς», μια όμορφη διάκριση που καλώς ή κακώς έχει «όμορφα καεί» πια. Επίσης, είναι συζητήσιμο κατά πόσον έχουμε αλλαγή στις σημασίες των λέξεων, δηλαδή είναι αμφίβολο κατά πόσον η μετωνυμική χρήση οι Κασσάνδρες είχε ποτέ τη σημασία που θέλει ο Στάθης και η μυθολογία. Η έκφραση δεν είναι παροιμιακή, δεν φαίνεται να υπήρχε στην αρχαιότητα ή στο Βυζάντιο, οπότε ή είναι γέννημα της νεότερης περιόδου με τη γενίκευση της σχολικής εκπαίδευσης ή είναι δάνειο από τα γαλλικά. Αν είναι δάνειο από τα γαλλικά δεν αποκλείεται πριν από πολλά χρόνια να είχε τη σημασία που θέλει ο Στάθης, αλλά για τα γαλλικά αξίζει να γράψω ξεχωριστό σημείωμα, εδώ. 

 

Σήμερα πάντως, το να θεωρεί κανείς την κοινότατη φράση «θα διαψευστούν οι Κασσάνδρες» λαθεμένη –και μάλιστα όχι απλώς λαθεμένη αλλά ενδεικτική γενικότερης γλωσσικής ξερωγώ τσαπατσουλιάς (διότι αυτό λέει ο Στάθης : έχει αρχίσει τα όργανα με τα ελληνικά του και ο κ. Καραμανλής)- είναι εξωφρενικό και δείχνει, κατά την ταπεινή μου γνώμη, πολύ επιδερμική σχέση με τη γλώσσα.

 

Ίσως το μυστικό να βρίσκεται στη δεύτερη παράγραφο· και δεν εννοώ εδώ το απολαυστικό πραγματικά γύρισμα που κάνει ο Σ. με τον Λούλη, τον Κάλχα και τον Τειρεσία –κάτι τέτοια κάνει και μας σκλαβώνει, έχω ξαναπεί. Εννοώ την πρώτη, αυτοκριτική πρόταση της δεύτερης παραγράφου: Το ξέρουμε καλά, διότι την έχουμε κάνει κι εμείς επ' αυτού την γκέλα μας. Τι θέλει να πει εδώ ο ποιητής; Όπως το διαβάζω εγώ, αν και μπορεί να πέφτω έξω, ο Σ. στο παρελθόν είχε χρησιμοποιήσει την έκφραση «οι Κασσάνδρες θα διαψευστούν» όπως σήμερα και ο πρωθυπουργός, και όπως και ο προηγούμενος πρωθυπουργός, και όπως όλοι οι Έλληνες σχεδόν. Και (εικάζω, βέβαια) βρέθηκε κάποιος βαθυνούστατος φίλος του και τον διόρθωσε, και τόχαψε ο Στάθης το παραμύθι, ότι επειδή η μυθολογική Κασσάνδρα έβγαζε πάντα σωστές προφητείες σήμερα είναι τάχα μου σολοικισμός να λέμε για Κασσάνδρες που θα διαψευστούν. Τρίχες κατσαρές, φυσικά, αλλά ο Στάθης φαίνεται πως τις ενστερνίστηκε και τις εφαρμόζει με το ζήλο του νεοφώτιστου.

 

Βέβαια, αυτό είναι σκέτη δική μου εικασία, ξέρω όμως καλά ότι υπάρχουν κάτι τέτοιοι «λόγιοι» που βγάζουν φερμάνια ότι είναι λάθος να λέμε «παρέπεμψε στις καλένδες» ή να λέμε «παραολυμπιάδα» (το σωστό τάχαμου είναι παρολυμπιάδα) ή να λέμε «ορθοπαιδικός» ή να λέμε «των χρηστών» (διότι οι αρχαίοι έλεγαν των χρήστων) ή να λέμε «έωλος» (διότι το σωστό τάχαμου είναι αίολος), και με βάση αυτά τα ανύπαρκτα ή πολύ συζητήσιμα λάθη αποκαλούν τους άλλους ανελλήνιστους και δεν συμμαζεύεται.

 

Τέλος πάντων, αυτό δεν αλλάζει την ουσία της υπόθεσης, ότι είναι τερατώδες να εγκαλεί κανείς για σφαλερά ελληνικά τον νυν ή τον  πρώην πρωθυπουργό επειδή χρησιμοποιεί αυτή την κοινότατη έκφραση.

 

Λέω «τον νυν ή τον πρώην» διότι τη φράση για τις Κασσάνδρες την έχουν ψωμοτύρι οι πολιτικοί, και όπως και ο τωρινός έτσι και ο προηγούμενος πρωθυπουργός την έχουν χρησιμοποιήσει πολλές φορές. Για παράδειγμα, σε εφημερίδα του 2001 μπορούμε να διαβάσουμε ότι. «θα διαψευστούν οι Κασσάνδρες, τόνισε σχετικά με την οικονομία, ο πρωθυπουργός, αμέσως μετά τη συνεδρίαση του ΕΓ, που συγκλήθηκε το βράδυ», όπου βέβαια ο πρωθυπουργός τότε ήταν ο Κ. Σημίτης –ο οποίος είχε κι αυτός δεχτεί κριτικές, εν πολλοίς άδικες, για τη γλώσσα που χρησιμοποιούσε (και εν πολλοίς δίκαιες για την πολιτική που ακολουθούσε).

 

 

Επιστροφή στις Γλωσσικές ακρότητες
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου




© 2006 Νίκος Σαραντάκος
sarant@pt.lu