Κολέγιο θα το κάνουμε εδώ μέσα;

 

Πριν από καμιά εικοσαριά χρόνια, όταν είχα πάει φαντάρος, αυτή ήταν η μόνιμη επωδός των περισσότερων αξιωματικών, όταν διέβλεπαν κίνδυνο να χαλαρώσει ανεπανόρθωτα η πειθαρχία ή όταν έκριναν πως εμείς οι φαντάροι παραείχαμε πολλές ανέσεις (και δικαιώματα) σε σύγκριση με τα παλιότερα χρόνια. Και, κολέγιο θα το κάνουμε εδώ μέσα; ρητορικά ρωτούσαν –χωρίς, εννοείται, να περιμένουν ή να ανέχονται απάντηση. Τότε το κολλέγιο γραφόταν με δύο λάμδα, σήμερα πια όλες οι ξένες λέξεις ορθογραφούνται με τον απλούστερο δυνατό τρόπο, χωρίς διπλά σύμφωνα και ήτα-ύψιλον-ωμέγα, ή τουλάχιστον έτσι λέει ο κανόνας.

 

Αρχή σοφίας ονομάτων επίσκεψις, και το college το αγγλικό ετυμολογείται από το λατινικό collegium, «όμιλος προσώπων που έχουν το ίδιο αξίωμα», αρχικά «ένωση σχηματισθείσα βάσει του νόμου», από το con που θα πει ‘συν' και το lex, νόμος. Στα μεσαιωνικά χρόνια λοιπόν, το collegium, είχε την έννοια του σώματος αξιωματούχων (ιερωμένων, δικαστικών κτλ.). Αργότερα, πήρε τη σημασία του εκπαιδευτικού ιδρύματος και με τον καιρό αυτή η δεύτερη σημασία έγινε η πιο διαδεδομένη στις δυτικές γλώσσες, χωρίς όμως να πάψει και η πρώτη να υπάρχει. Στα ελληνικά, βέβαια, το δανεικό κολέγιοκολλέγιο αν θέλετε την παλιότερη ορθογραφία) σήμαινε στα νεότερα χρόνια αποκλειστικά το εκπαιδευτικό ίδρυμα.

 

Λέω στα νεότερα χρόνια, επειδή στα χρόνια της μεταγενέστερης και ύστερης αρχαιότητας βρίσκουμε στα ελληνικά τη λέξη κολλήγιον, ας πούμε στην ιστορία της Ρώμης του Δίωνα Κάσσιου. Όπως επίσης βρίσκουμε και τη λέξη κολλήγας, πράγμα που οδηγεί το λεξικό Μπαμπινιώτη στην ελαφρώς σχιζοφρενική επιλογή να ορθογραφεί τον μεν κολλήγα παλαιότροπα (επειδή είναι μεν δάνειο, αλλά χρησιμοποιήθηκε στην αρχαιότητα) το δε κολέγιο νεοτεριστικά (επειδή είναι δάνειο, παρά το κολλήγιον). Ωστόσο, αν θέλει κανείς να εφαρμόσει τον κανόνα (όχι ότι υπάρχει τέτοιο ενδεχόμενο, καθότι ως γνωστόν εμείς οι έλληνες τα ξέρουμε όλα από ιδιαίτερη συνομιλία μας με το θεό και ο τράχηλός μας ζυγόν δεν υποφέρει, αλλά έστω ότι διαβάζει κανείς κουτόφραγκος), ο κανόνας, λέω, λέει ότι μόνο τα της κλασικής αρχαιότητας δάνεια γράφονται παλαιότροπα, όχι τα της ύστερης.

 

Τέλος πάντων, ο κολίγας (ή κολλήγας), το κολέγιο και η κολεγιά είναι όλα της ίδιας ρίζας και εντύπωση κάνει η σημασιολογική διολίσθηση. Διότι το (μεταγενέστερα) αρχαίο κολλήγας σημαίνει συνάδελφος, ρωμαϊκό έστω δάνειο, αλλά το μεσαιωνικό κολίγας σημαίνει τον εργάτη γης που καλλιεργεί ξένα χωράφια και αμείβεται σε είδος, έναν παρακατιανό δηλαδή και όχι ισότιμον. Και η σημασία αυτή δεν φαίνεται να είναι επείσακτη· μάλλον αποκτήθηκε στην ελληνική (αυτό το λέω με κάποιαν επιφύλαξη, δεν το έχω ελέγξει καλά). Από την άλλη όμως, η λέξη κολεγιά, σχέση συνεταιρική παναπεί, διατηρεί σαφώς και τη συντροφικότητα και την ισοτιμία της αρχικής σημασίας. Σήμερα βέβαια, όταν λέμε ότι ο τάδε έχει κολεγιά με τον δείνα, η χροιά είναι συνήθως αρνητική –κάτι πονηρό κάνουν οι λεγάμενοι, ή εκμεταλλεύονται τη φιλική τους σχέση για αλλότρια.

           

Λέγαμε παραπάνω ότι το College (κτλ.) στα αγγλικά (και τα αντίστοιχα σε άλλες δυτικές γλώσσες) σημαίνει βεβαίως πρώτα απ’ όλα το κολέγιο, το εκπαιδευτικό ίδρυμα, αλλά ότι η παλιότερη σημασία του, του συλλόγου-ομίλου-σώματος δεν έπαψε να υπάρχει. Και τον τελευταίο καιρό, κάνει την εμφάνισή της ως college, και δυστυχώς και ως κολέγιο. Διότι στα ελληνικά, κολέγιο (μέχρι τώρα;) σήμαινε αποκλειστικά το εκπαιδευτικό ίδρυμα και τίποτε άλλο.

 

Τον Νοέμβρη του 2004, με αφορμή τις αμερικάνικες προεδρικές εκλογές, που αναμένονταν αμφίρροπες αν και τελικά δεν ήταν τόσο, είχε εξέχουσα θέση στην ειδησεογραφική ύλη το Electoral College. Και οι περισσότερες εφημερίδες, όπως ήταν επόμενο (ήταν όμως;) το μετέφρασαν «Κολέγιο των Εκλεκτόρων» ή «Εκλεκτορικό Κολέγιο», παρά το γεγονός ότι στα πανεπιστήμιά μας έχουμε επί εικοσαετία πλέον Εκλεκτορικά Σώματα. Αν δεν με γελάει η μνήμη μου (και δεν πρέπει να με γελάει, διότι έκανα κι έναν πρόχειρο ιντερνετικό έλεγχο), στις εκλογές του 2000 (που ήταν πολύ περισσότερες αμφίρροπες από του 2004) ο ελληνικός τύπος είχε πολύ λιγότερες αναφορές σε Κολέγιο απ' ό,τι το 2004, παρά το γεγονός ότι τότε το Electoral College είχε πολύ μεγαλύτερη παρουσία στην ειδησεογραφία. Στο ενδιάμεσο όμως διάστημα, ως φαίνεται, αυξήθηκε είτε η αμερικανοδουλεία της πνευματικής μας ζωής, που μας κάνει να δεχόμαστε ατελώνιστο ό,τι προέρχεται εκ (πολύ) δυσμών, είτε η αγραμματοσύνη των εφημεριδανθρώπων μας, είτε και τα δύο διότι το ένα δεν αποκλείει το άλλο.

 

Και σαν να μην έφτανε αυτό, έπειτα από λίγους μήνες ενέσκηψε, μαζί με την ανακατωσούρα του βασικού μετόχου, το Κολέγιο των Επιτρόπων, που δεν είναι κάποια σχολή στην οποία φοιτούν όσοι φιλοδοξούν να γίνουν μέλη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, αλλά το σύνολο των 25 επιτρόπων. Και δώστου Κολέγιο των Επιτρόπων και Κολέγιο των Επιτρόπων στις εφημερίδες μας, διότι αφού το βλέπουμε College ποιοι είμαστε εμείς να το αλλάξουμε;

 

Και με το δίκιο του γράφει ο Στάθης (Σταυρόπουλος) στον Ναυτίλο της Ελευθεροτυπίας, στο φύλλο της 8.4.2005:

 

Αφού στα ελληνικά η (εξελληνισμένη) λέξη «Κολλέγιο» σημαίνει άλλο πράγμα, τι επαναλαμβάνουν με ενθουσιώδη επιμονή τα ρεπορτάζ «Κολλέγιο των Επιτρόπων» και «Κολλέγιο των Επιτρόπων»; Πριν μας βγουν και κολλεγιόπαιδα ου μην κι αρσακειάδες οι Κομισσάριοι, δεν βρίσκουμε κάποιον άλλον όρο που να αποδίδει τη «στρογγυλή τράπεζα» των εν λόγω κυρίων; Κονκλάβιο, λίγκα, κομισσαριάτο, πάντως όχι κολλέγιο. Τέλος πάντων, για να σοβαρευτούμε, η λέξη «κολλέγιο» σ' αυτήν την περίπτωση είναι το ίδιον κωμική (άσε αδόκιμη) όσο αν λέγαμε ομήγυρις, ντρουζιά, συναδελφάτο, συντροφιά, παρέα φίλων, κύκλος κι άλλα ατυχή...

Μήπως «Συμβούλιο των Επιτρόπων» θα ήταν καλύτερο; Οπως και να 'χει πρέπει κάτι να βρούμε που να αποδίδει αυτήν την έννοια (την οποίαν θα βρίσκουμε συνεχώς μπροστά μας) με εγγύτερον στην πολιτική και θεσμική της σημασία νόημα απ' το «κολλέγιο».

ΥΓ.: είναι να μην πάρει φόρα η μαλθακία: ευρέθησαν και «ρεπορτάζ» που άρχισαν να μιλούν και για «Κολλέγιο των Καρδιναλίων» εννοώντας το γνωστό «Κονκλάβιο» - ευτυχώς, αυτούς τους δαιμόνιους ρεπόρτερ τους μάζεψαν νωρίς· το «Κολλέγιο» (των Επιτρόπων) όμως το βλέπω να μας μένει· όπως μας έμειναν αυτές οι (καταραμένες) «δράσεις» (αντί ενέργειες, πρόγραμμα, σχέδια), όπως επέβαλε ο νεολογισμός των ανοήτων να λένε οι πιο ανόητοι: «εξαγγέλθηκαν δράσεις». Μπλιαχ...

 

Χωρίς να συμφωνώ με όλα, δίκαιη και εύγλωττη η αγανάκτηση. Πώς θα πούμε λοιπόν το Collège des Commissaires για να μην το κάνουμε κολέγιο; Θα μπορούσαμε απλώς να λέμε «Επιτροπή». Μάλιστα, επί πολλά χρόνια, λέγαμε Επιτροπή (ή Κομισιόν, ελληνιστί) εννοώντας άλλοτε μεν (τις περισσότερες φορές) ολόκληρο το θεσμικό όργανο με τις χιλιάδες υπαλλήλους του και τις υπηρεσίες του και άλλοτε μόνο τους 25 Επιτρόπους. Αυτό, σπανιότερα, διότι οι Επίτροποι τα παλιότερα χρόνια ήταν στο περιθώριο της δημοσιότητας. Όμως τα τελευταία χρόνια άρχισε να δίνεται όλο και μεγαλύτερη σημασία στη δραστηριότητα και στον χαρακτήρα των Επιτρόπων (π.χ. να διορίζονται ύστερα από ακροάσεις), οπότε άρχισε να είναι συχνότερη η αναφορά του σώματος των 25 στον τύπο, και επειδή το σκέτο Commission οδηγούσε σε σύγχυση άρχισε πιο συχνά να εμφανίζεται το Collège des Commissaires (και τα αντίστοιχα των άλλων γλωσσών).

 

Πώς θα το πούμε; Αν ντε και καλά θέλουμε μονολεκτική απόδοση (όμως το πρωτότυπο δεν είναι μονολεκτικό), η μόνη λύση που μου έρχεται στο νου είναι το Επιτροπάτο, όπως είχε προτείνει ο φίλος και συνάδελφος Γιάννης προ δεκαετίας, χωρίς όμως να εισακουσθεί (και τυχερός ήταν: σε παλαιότερες εποχές, τους έκαιγαν τους αιρετικούς). Μπορούμε επίσης να πούμε «οι Επίτροποι» -αν και δεν είναι απόλυτα σαφές ότι εννοούμε ένα συγκεκριμένο όργανο και όχι μια ασχημάτιστη ομάδα, Αν μας κάνει και η περίφραση, κατά την ταπεινή μου γνώμη το καλύτερο είναι «Σώμα των Επιτρόπων». Όχι Συμβούλιο των Επιτρόπων, που προτείνει ο Στάθης, διότι ήδη έχουμε το Συμβούλιο Υπουργών και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, οπότε το μπέρδεμα υπάρχει κίνδυνος να είναι μεγάλο (αλλιώς το Συμβούλιο δεν θα ήταν κακή ιδέα). Και οπωσδήποτε, όχι κολέγιο. Διότι, όπως έλεγε και ο λοχαγός μας τότε, δεν θα το κάνουμε κολέγιο εδωμέσα!

 

 

Επιστροφή στα μεταφραστικά


Γράψτε μου / Mail me