Γλώσσα μετ' εμποδίων: Κριτική του Δημοσθένη Κούρτοβικ στα Νέα, 23.2.2008

 

Στις 23 Φεβρουαρίου 2008 δημοσιεύτηκε στα Νέα εκτενής κριτική του Δημοσθένη Κούρτοβικ για το βιβλίο μου "Γλώσσα μετ' εμποδίων" με τον ευρηματικό (αλλά αμφίσημο) τίτλο "Ο Φρύνιχος βγαίνει από το μνήμα του". Την ίδια μέρα γινόταν και η παρουσίαση του βιβλίου στον Ιανό, οπότε η σύμπτωση ήταν πραγματικά ευτυχής. Την κριτική του Δημ. Κούρτοβικ μπορείτε να τη διαβάσετε από το σάιτ της εφημερίδας, αν και πρέπει να πω ότι στο τυπωμένο χαρτί η διάταξη των φωτογραφιών είναι διαφορετική και καλύτερη.

Η κριτική του Δ.Κ. είναι γενικά επαινετική, όχι όμως χωρίς επιφυλάξεις. Κάποιες από τις επιφυλάξεις τις δέχομαι, όπως στο σημείο για τη γενική πληθυντικού των θηλυκών. Υπάρχουν όμως δυο σημεία στα οποία θα ήθελα να απαντήσω -κι επειδή ο Δημ. Κούρτοβικ δεν έχει ιστολόγιο (για να απαντήσω εκεί, όπως απάντησα στον φίλο Θ. Μωυσιάδη, στη δική του κριτική) θα απαντήσω εδώ.

Καταρχάς, λέει ο Κούρτοβικ: Ο Σαραντάκος πιστεύει (και πολύ σωστά) ότι η γλώσσα διαμορφώνεται με την τριβή των λέξεων μέσα στην καθημερινή ζωή, τριβή η οποία μπορεί να νομιμοποιήσει τελικά ακόμα και «λανθασμένες» ή «αδόκιμες» χρήσεις. Ενώ όμως δηλώνει ότι «Δεν μπορούμε να προδικάσουμε [...] ποιοι τύποι θα καθιερωθούν τελικά, αύριο ή μεθαύριο. [...] ας είμαστε ανοιχτοί» (σς 192-3), αντιφάσκει με τον εαυτό του, όταν, ίσα ίσα, φαίνεται να προδικάζει ότι θα επικρατήσουν οι τάδε και όχι οι δείνα τύποι, ότι θα καθιερωθούν π.χ. τύποι όπως «των πληγέντων περιοχών» (αντί «των πληγεισών») και του «επικεφαλή» (αντί του επικεφαλής) ή λέξεις όπως «η γραμματέα».

Εδώ νομίζω ότι δεν έγινα κατανοητός. Το «πληγέντων περιοχών» δεν προδικάζω ότι θα επικρατήσει, το απορρίπτω, όπως απορρίπτω και το «πληγεισών περιοχών». (Όμως, ανάμεσα στο αηδές σωστό και στο εύηχο λάθος υπάρχει και ο τρίτος δρόμος, ο δρόμος της νεοελληνικής, της αναλυτικότερης σύνταξης, γράφω στη σελ. 200). Όσο για το «του επικεφαλή», ίσως ο Δ.Κ. το βρήκε σε άλλο βιβλίο, διότι στη Γλώσσα μετ’ εμποδίων δεν υπάρχει ούτε η παραμικρή αναφορά σ’ αυτή τη λέξη!

Ένα δεύτερο σημείο. Λέει στην κριτική του ο Δ.Κ.: ΄Η, για να φέρω ένα παράδειγμα από τις μέρες μας: αρχαίες παροιμιακές φράσεις όπως «παν μέτρον άριστον» ή «οι ασκοί του Αιόλου», μολονότι κοινόχρηστες σήμερα, επικρίθηκαν τελευταία από αρκετούς ως λανθασμένες (το σωστό είναι «μέτρον άριστον», «ο ασκός του Αιόλου»). Ο Σαραντάκος, με τη σειρά του, επικρίνει τους επικριτές, αποκαλύπτοντας ότι οι «λανθασμένοι» τύποι είχαν επικρατήσει ήδη στην αρχαιότητα. Μόνο που άργησε κάπως. Διότι, με τη συζήτηση που προηγήθηκε, διαβάζουμε και ακούμε ολοένα σπανιότερα τους «σωστά λανθασμένους» τύπους που υπερασπίζεται και ολοένα συχνότερα τους «λανθασμένα σωστούς»!

Εδώ είναι θέμα εκτίμησης των πραγματικών δεδομένων. Η δική μου εκτίμηση είναι ότι οι δήθεν λανθασμένοι τύποι (οι σωστά λανθασμένοι, που λέει ο Δ.Κ.) είναι τουλάχιστον εξίσου συχνοί στη σημερινή καθημερινή χρήση με τους δήθεν μόνους σωστούς (τους λανθασμένα σωστούς κατά Δ.Κ.) και πιστεύω ότι μπορούν να συνυπάρξουν χωρίς να θεωρείται λάθος ο ένας ή ο άλλος. Ειδικά στην περίπτωση του «παν μέτρον άριστον», έχω πάρει πολλά μηνύματα ότι η μικρή μου παρέμβαση κάθε άλλο παρά άσκοπη ήταν, αφού απενοχοποίησε πολλούς που ντρέπονταν να χρησιμοποιήσουν τον τύπο για να μην κατηγορηθούν από τον λαθοθήρα της περιοχής τους.

Τέλος, και φυσικά, διαφωνώ κατηγορηματικά με τον Δ.Κ. ως προς το αν είναι άσκοπο ή μάταιο ή μίζερο αν θέλετε να ασχολείται κανείς με το γλωσσικό ζήτημα.

 

Υ.Γ. Σε απάντηση στην κριτική του Δημοσθένη Κούρτοβικ, ο Γιάννης Χάρης έγραψε στο ιστολόγιό του σύντομο αντισχόλιο και αρκετά εκτενέστερα στο δικό του ιστολόγιο ο Τιπούκειτος, όπου μάλιστα υπήρξε και ενδιαφέρουσα συζήτηση με ουσιαστικά σχόλια όπως του Μελέαγρου.

 

 

 

Επιστροφή στη Γλώσσα μετ' εμποδίων
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου

© 2008 Νίκος Σαραντάκος
sarant@pt.lu