To Mall, οι μπαλαδόροι και οι μπαλαρίνες

 

Καθώς γράφω αυτές τις γραμμές δεν είναι γνωστή η απόφαση της ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας, αλλά έτσι κι αλλιώς μια από τις λέξεις της επικαιρότητας τον τελευταίο καιρό είναι το Μολ, το εμπορικό κέντρο που θέλει αμέτι μουχαμέτι να χτίσει ο Μπάμπης Βωβός στον Ελαιώνα εκμεταλλευόμενος το γήπεδο του Παναθηναϊκού. Συνήθως το γράφουμε λατινικά, Mall, ίσως για να θυμίζει πως θα πληρώσουμε στον Βωβό τα μαλλ-ιά της κεφαλής μας· και επειδή έχουμε πια μάθει αμερικάνικα, το προφέρουμε «σωστά», Μολ, ενώ τα τσιγάρα τα Pall-Mall, αν θυμάμαι καλά, τα λέγαμε «Παλ Μαλ» τότε που δεν είχαμε μάθει ξένες γλώσσες. Τα τσιγάρα δεν τα ανέφερα τυχαία: η ονομασία τους έχει σχέση με τη λέξη mall. Ας δούμε λοιπόν την ιστορία της λέξης.

 

Πριν από τετρακόσια περίπου χρόνια στη Δυτική Ευρώπη ήταν πολύ της μόδας ένα παιχνίδι στο οποίο έπρεπε να χτυπάς μ’ ένα σφυρί ένα ξύλινο μπαλάκι και να το περάσεις μέσα από ένα μεταλλικό στεφάνι που ήταν κρεμασμένο στην άλλη άκρη του γηπέδου. Το παιχνίδι αυτό μάλλον γεννήθηκε στην Ιταλία, όπου ονομάστηκε palla maglio (palla η μπάλα, maglio το σφυρί, σφυρόσφαιρα θα το βάφτιζαν οι λόγιοι οι δικοί μας), ενώ στη Γαλλία το είπαν paillemaille και στην Αγγλία pall mall. Στο Λονδίνο, ένα διάσημο γήπεδο όπου παιζόταν αυτή η… σφυρόσφαιρα ονομάστηκε επίσης Pall Mall, και όταν το παιχνίδι σταμάτησε να είναι της μόδας και να έχει παίχτες (αντικαταστάθηκε από το κροκέ) το γήπεδο αυτό μετατράπηκε σε μακρύ ωραίο δρόμο περιπάτου, που επίσης ονομάστηκε Pall Mall (υπάρχει ακόμα, και από εκεί πήρε την ονομασία της και η μάρκα τσιγάρων που λέγαμε πριν) και έτσι σιγά-σιγά mall ονομάστηκαν οι πεζόδρομοι και μετά τα εμπορικά κέντρα, σκεπαστά ή όχι, και μετά τα μεγαθήρια σαν κι αυτό που θέλει να φορέσει στον Ελαιώνα ο Βωβός.

 

Με αυτό που έγραψα ίσως σκεφτεί κανείς πως δικαιώνω έστω και λίγο τον μπετοφρενή δήμαρχο Αθηναίων, που υποσχέθηκε πως θα γίνει Νικηταράς αλλά στην πορεία αποδείχτηκε Ομέρ Πριόνης, διότι ετυμολογικά, το Mall έχει κάποια σχέση με τη μπάλα. Να προσέξουμε όμως ότι το μπαλάκι του pall mall ήταν μικρό και ξύλινο, επομένως ελάχιστη σχέση έχει με τη μπάλα του ποδοσφαίρου και πολύ περισσότερο παραπέμπει στο γκολφ· άλλωστε, έτσι κι αλλιώς η λέξη mall από το malleus (σφυρί) ετυμολογείται. Πάντως, η λέξη μπάλα στα ελληνικά είναι μεσαιωνικό δάνειο (έτσι έλεγαν και τις οβίδες του κανονιού) από τα ενετικά και ανάγεται όπως είπαμε στο ιταλικό palla, το οποίο, λένε τα λεξικά, είναι γερμανικής αρχής. Πολύ κοντά στη μπάλα, ηχητικά εννοώ, είναι ο μπάλος και το μπαλέτο, αλλά η ομοιότητα είναι επιφανειακή –πρόκειται για μία από τις πάμπολλες περιπτώσεις όπου ομόηχες ή περίπου λέξεις έχουν εντελώς διαφορετική ετυμολογία. Ο μπάλος και το μπαλέτο ανάγονται στο αρχαίο ελληνικό βαλλίζω, που σήμαινε χορεύω. Στις ελληνικές κατωϊταλικές διαλέκτους, υπήρχε ο τύπος βάλλω, με την ίδια σημασία. Από εκεί η λέξη πέρασε στα λατινικά της ύστερης αρχαιότητας, στο ρήμα ballare που σήμαινε ‘χορεύω’ και που διαδόθηκε σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες. Έτσι επέστρεψαν και στα ελληνικά, ως αντιδάνεια, ο μπάλος και το μπαλέτο, η μπαλαρίνα και η μπαλάντα, ο μπαλαντέρ και η μπαλαντέζα, λέξεις που είναι όλες τους της ίδιας ρίζας, ακόμα και η μπαγιαντέρα (ελαφρώς αγνώριστη, από τα πορτογαλικά). Από την άλλη έχουμε τα σκέτα δάνεια, τη μπάλα και το μπαλόνι, το μπαλάκι και τον μπαλαδόρο, ενώ το μπάλωμα είναι ακραιφνώς ελληνικό, από το «εμβάλλω».

 

Αν και μοιάζουν ηχητικά, οι μπαλαδόροι και οι μπαλαρίνες δεν πολυταιριάζουν. Μάλιστα, όταν ο Παναθηναϊκός πριν από λίγο καιρό δεν κατάφερε να κερδίσει τον Πανσερραϊκό για το Κύπελλο, ο μεν προπονητής κατηγόρησε τους παίχτες ότι έπαιξαν σαν πριμαντόνες, εννοώντας ότι έπαιξαν υπεροπτικά και υποτίμησαν τον αντίπαλό τους, ο δε Πατέρας πρόεδρος θεώρησε σωστό να υπερθεματίσει: «Παίξατε σαν μπαλαρίνες», τους είπε, αποδεικνύοντας ότι ούτε μπάλα ξέρει. Γιατί η μπαλαρίνα είναι βαριά κουβέντα για έναν μπαλαδόρο, αφού, κακά τα ψέματα, ο κόσμος της μπάλας δεν έχει πολλά κοινά με τον κόσμο του μπαλέτου. Με μια εξαίρεση: όταν κάποιος μαέστρος της μπάλας ξεσηκώνει την εξέδρα με τις τρίπλες του, τότε οι κινήσεις του χαρακτηρίζονται χορευτικές –να θυμίσω πως ο μέγιστος Βασίλης Χατζηπαναγής είχε κερδίσει το τιμητικό παρατσούκλι «Νουρέγιεφ». Ότι οι παίχτες του Παναθηναϊκού είναι μπαλαδόροι το αποδείξανε τις προάλλες, που παραλίγο να κερδίσουνε μέσα στην Ισπανία τη Βιγιαρεάλ. Κρίμα δεν είναι τέτοια ομάδα να γίνεται πιόνι στα χέρια μπετοφρενών και κερδοσκόπων;

 

 

 

 

Επιστροφή στις ιστορίες λέξεων

Σελίδες για τη γλώσσα