Νεαρές Αμερικανίδες γυναίκες γένους θηλυκού

 

Έχω ξαναγράψει ότι τον τελευταίο καιρό οι μεταφράσεις της Καθημερινής παρουσιάζουν σοβαρότατα προβλήματα. Και η διαπίστωση δεν είναι μόνο δική μου, αφού και ο φίλτατος Τιπούκειτος παρουσίασε στο ιστολόγιό του εξαντλητική κριτική σε ένα γεμάτο μεταφραστικά λάθη κείμενο της εφημερίδας, αλλά και στο μεταφραστικό φόρουμ Λεξιλογία, όπου συχνάζουν οι καλύτεροι μεταφραστές του ελληνικού Διαδικτύου, είναι πια κοινός τόπος η ανεπάρκεια της Καθημερινής.

 

Άλλωστε, από τη Λεξιλογία ψάρεψα το θέμα του σημερινού μου σημειώματος. Πρόκειται λοιπόν για άρθρο που δημοσιεύτηκε στις 19.10.2008, στην κυριακάτικη δηλαδή Καθημερινή, με τίτλο «Δέκα γυναίκες κρίνουν τη Σάρα Πέιλιν» που υπογράφεται από τη Νίνα Μαρία Πασχαλίδου. Το άρθρο αρχίζει με μια σύντομη εισαγωγή και ακολουθούν δέκα τοποθετήσεις αμερικανίδων, που κρίνουν τη Σάρα Πέιλιν, άλλες θετικά και άλλες αρνητικά. Να επισημάνω ότι, σε αντίθεση με άλλα παρόμοια, το συγκεκριμένο άρθρο δεν είναι μετάφραση ανάλογου άρθρου από έντυπο του εξωτερικού. Η δημοσιογράφος έχει πάρει η ίδια τις δέκα μίνι-συνεντεύξεις, και μάλιστα δύο από τις αμερικανίδες έχουν σχέση με την Ελλάδα (η μία είναι ελληνοαμερικανίδα και η άλλη κατοικεί στην Εύβοια). Πάντως, αποτελούν ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα και οι τοποθετήσεις τους διαβάζονται με ενδιαφέρον.

 

Ωστόσο, οι τοποθετήσεις των αμερικανίδων παρατίθενται φυσικά μεταφρασμένες, και δυστυχώς κακομεταφρασμένες. Το κείμενο περιέχει εκφράσεις που ενοχλούν αφόρητα, που θα έλεγε κανείς πως δεν είναι ελληνικά. Για παράδειγμα, ο φακός ποζάρει (κάνει pause, σταματάει) ή στο πολιτικό της τουρ. Και η ενόχληση δεν είναι μόνο θέμα αισθητικής. Μερικές φορές το κείμενο είναι ακατανόητο· για παράδειγμα, επειδή δεν έχουμε πρόσβαση στο πρωτότυπο κείμενο, ποτέ δεν θα μάθουμε τι εννοεί η φράση: Η Σάρα Πέιλιν δεν είναι μια βοηθούμενη γκουρού.

 

Λάθη τέτοια και χειρότερα υπάρχουν άφθονα. Αλλά μέσα απ’ αυτό το περιβόλι (ζούγκλα μάλλον αν κρίνουμε πόσο μπερδεμένη είναι η κατάσταση) διαλέγω να σταθώ σε ένα λαθάκι, όχι πολύ βαρύ και καθόλου αστείο. Γιατί; Επειδή είναι συχνό.

 

Λοιπόν, διαβάζουμε ότι η Σάρα Πέιλιν είναι επίσης ένα κακό παράδειγμα προς μίμηση για τις νεαρές Αμερικανίδες γυναίκες οι οποίες πασχίζουν ακόμη να βρουν την ταυτότητα τους. Προσπερνάμε το περιττό «ένα» στο κακό παράδειγμα και στεκόμαστε στις τρεις λεξούλες: νεαρές Αμερικανίδες γυναίκες. Προφανώς, κατευθείαν μετάφραση του young American women. Και εξίσου προφανώς, περιττός πλεονασμός.

 

Πρόκειται για δουλική στάση απέναντι στο πρωτότυπο –αφού το πρωτότυπο έχει τρεις λέξεις, πρέπει κι η μετάφραση να έχει τρεις, σκέφτεται ο μεταφραστής ή το διαπράττει υποσυνείδητα. Στα αγγλικά, η προσθήκη του women είναι αναγκαία, για να φανεί αν πρόκειται για νεαρούς Αμερικανούς ή νεαρές Αμερικανίδες. Όμως η ελληνική γλώσσα τη δήλωση του θηλυκού την δίνει ήδη με το γραμματικό γένος των επιθέτων και το «νεαρές αμερικανίδες γυναίκες» είναι και περιττό και ελαφρώς κωμικό.

 

Τέτοια περιστατικά δουλικής υποταγής στο πρωτότυπο (ένα άλλο, εντελώς άσχετο, είναι να διατηρούνται τα πλάγια στο μεταξύ άλλων όταν το αγγλικό γράφει inter alia με πλάγια) είναι δείκτες που μας ειδοποιούν ότι η μετάφραση που διαβάζουμε πιθανώς να είναι κακή. Βλέποντας τις νεαρές αμερικανίδες γυναίκες (ή το πλαγιογραμμένο μεταξύ άλλων) οι κεραίες μας ορθώνονται και αρχίζουμε να επαγρυπνούμε μήπως και δούμε το φίδι να βγαίνει από το λάκκο της φάβας.

 

Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε κακή μετάφραση έχει τέτοιους δείκτες, ούτε βέβαια ότι κάθε φορά που θα βλέπετε αυτό τον πλεονασμό θα πρέπει να συμπεραίνετε αυτόματα ότι πρόκειται για κακή μετάφραση.

 

Διότι, το έχω συναντήσει και σε καλές μεταφράσεις. Για παράδειγμα, στο βιβλίο «Η γέννηση της βασίλισσας του σκακιού» της Μέριλιν Γιάλομ (εκδ. Άγρα) όπου η μετάφραση είναι καλή (αν και θα μπορούσε να είναι καλύτερη) υπάρχουν κανα-δυο περιπτώσεις αυτού του πλεονασμού. Εδώ μάλιστα τα πράγματα είναι εξ αντικειμένου χειρότερα, διότι τα αγγλικά δεν παράγουν τόσο εύκολα μονολεκτικά σύνθετα όπως τα ελληνικά, οπότε ο σκακιστής είναι chess player (δύο αγγλικές λέξεις αντί για μία). Φυσικά, ο όρος chess player περιλαμβάνει και τις γυναίκες που παίζουν σκάκι, αλλά όταν γίνεται ειδική αναφορά σ’ αυτές, στις σκακίστριες, στα αγγλικά προσδιορίζεται ρητά, women chess players. Τρεις λέξεις δηλαδή αντί για μία και εντονότερη η έλξη του πρωτοτύπου. Αν και γενικά η μεταφράστρια απέφυγε αρκετούς σκοπέλους, δεν μπόρεσε να τους καβατζάρει όλους, κι έτσι είδα σε μια ενότητα τον κωμικό τίτλο «Γυναίκες παίκτριες» εκεί όπου το πρωτότυπο είχε Women players.

 

Παρ’ όλο που είναι κωμικό το Γυναίκες παίκτριες (εμένα μου θυμίζει το «δύο πτώματα νεκρά» του Μποστ), υπάρχουν ελαφρυντικά: πρόκειται για τίτλο, έστω και όχι κεφαλαίου, τίτλο ενότητας όμως, κι ένα σκέτο και ξερό «Παίκτριες» δεν στέκει. Δεδομένου όμως ότι πρόκειται για την ενότητα που εξετάζει τη διάδοση του σκακιού στην παλιά Ρωσία, ένας τίτλος όπως Ρωσίδες παίκτριες ή Ρωσίδες σκακίστριες ή Ρωσίδες και σκάκι θα ταίριαζε μια χαρά.

 

Η μετάφραση του βιβλίου αυτού είναι στρωτή, χωρίς όμως ν’ αποφεύγει κάποια λαθάκια –ο Φίλος μου που Διαβάζει μου έστειλε ηλεμήνυμα στο οποίο σημειώνει με κακεντρέχεια: Υποθέτω ότι η "Αγία Ιωάννα της Ακρ" (152) είναι η φεμινιστική απόδοση του Αγίου Ιωάννη της Άκρας. (Απροπό, η συγγραφέας έχει κάποια τρικυμία στο κρανίο της ως προς τη σταυροφορική καριέρα του Λουδοβίκου του Κόπανου. Πολύ αμφιβάλλω αν ο Άγιος Βασιλεύς πάτησε ποτέ το πόδι του στην Ιερουσαλήμ [151])
Κι αν έτσι το θέλει ο φεμινισμός, να πάει στα κομμάτια - όμως λίγες σελίδες πριν (147) πέφτουμε σε φαλλοκρατική παρέκκλιση, καθώς η Ρεζίν Περνού γίνεται "Ένας από τους κορυφαίους ιστορικούς".

 

Αλλά εγώ δεν μπορώ να βρω ψεγάδι στη μετάφραση αυτή. Βλέπετε, στο κεφάλαιο που εξετάζει τις απαρχές του σκακιού, κάνει λόγο για Αράβισσες παίκτριες, βοηθώντας να καθιερωθεί ένας χρήσιμος τύπος για τον οποίο έχω γράψει κι εγώ. Οπότε, ας πάει χαλάλι κι ο Άγιος Ιωάννης!

 

 

 

 

 

 

Επιστροφή στο Κομπολόι του Δραγουμάνου



© 2008 Νίκος Σαραντάκος