Ο ευπρεπίσαντας τον Ελύτη

 

Σε προηγούμενο σημείωμά μου όπου σχολιάζω μια ομιλία του Υπουργού Δημόσιας Τάξης κ. Πολύδωρα, στην οποία αθέλητα ή θελημένα ευπρεπίζει τον Γρυπάρη, στίχο του οποίου παραθέτει τροποποιημένον, έγραψα ότι ο ίδιος είχε επιχειρήσει να ευπρεπίσει και τον Ελύτη στο παρελθόν. Όμως δεν γνωρίζουν όλοι το περιστατικό. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ των Ιών της Ελευθεροτυπίας, σε μια εκδήλωση για την παρουσίαση ενός βιβλίου, ο κ. Πολύδωρας, που ήταν ομιλητής, καυτηρίασε στην ομιλία του τους υπεύθυνους μιας έκθεσης για τον Οδυσσέα Ελύτη, επειδή κακοποίησαν τη γλώσσα του ποιητή. Το έγκλημα των υπευθύνων ήταν, κατά Πολύδωρα, ότι έβαλαν τίτλο της έκθεσης «Ο νικήσαντας τον Άδη». Αν ζούσε ο Ελύτης, θα τους μαστίγωνε! αναφώνησε ο κ. Πολύδωρας.

            Κάποιοι χειροκρότησαν. Ευτυχώς, στο ακροατήριο βρισκόταν η σύντροφος του ποιητή, η Ιουλίτα Ηλιοπούλου, που διέκοψε τον κ. Πολύδωρα επισημαίνοντας ότι ο τίτλος της έκθεσης είναι αυτούσιος στίχος του Ελύτη, από το Άξιον Εστί! Παναπεί, ο κ. Πολύδωρας έκανε γκάφα ολκής, πήγε για μαλλί και βγήκε κουρεμένος.

Η αλήθεια είναι ότι ο κ. Πολύδωρας παραδέχτηκε αμέσως τη γκάφα του και ζήτησε συγνώμη. Και βέβαια δεν είναι έγκλημα να μη θυμάται κανείς έναν στίχο του Ελύτη, έστω κι αν πρόκειται για στίχο από το Άξιον Εστί. Είναι όμως αξιοπρόσεκτο ότι ο κ. Πολύδωρας, χωρίς να έχει ικανή γνώση του έργου του ποιητή, βλέποντας έναν στίχο που τον ξενίζει, δεν κάθεται να διερωτηθεί, δεν έχει την παραμικρή αμφιβολία, παρά είναι έτοιμος να διασύρει (ή να μαστιγώσει) εκείνους που κατά τη γνώμη του ασέβησαν στο κείμενο του ποιητή!

Για όποιον θέλει να δει το πλήρες ρεπορτάζ των Ιών, το παραθέτω αμέσως μετά. Όμως ας δούμε και το επίμαχο απόσπασμα, που είναι από την αρχή του Μέρους ΙΗ’ του Άξιον Εστί.

 

ΣΕ ΧΩΡΑ μακρινή και αρυτίδωτη τώρα πορεύομαι.
Τώρα μ’ ακολουθούν κορίτσια κυανά
κι αλογάκια πέτρινα
με τον τροχίσκο του ήλιου στο πλατύ μέτωπο.
Γενεές μυρτιάς μ΄ αναγνωρίζουν

από τότε που έτρεμα στο τέμπλο του νερού,
άγιος, άγιος, φωνάζοντας.
Ο νικήσαντας τον  Άδη και τον Έρωτα σώσαντας,
αυτός ο Πρίγκιπας των Κρίνων.

 

 

Το κείμενο των Ιών:

 

Ο νικήσαντας τον Ελύτη
 

Ισως το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της δημόσιας εικόνας του υπουργού Δημόσιας Τάξης είναι η σχέση του με τη γλώσσα και τα γράμματα. Ο ίδιος περηφανεύεται ότι έχει συγγράψει σχεδόν 40 βιβλία. Βέβαια, τα περισσότερα είναι απλά φυλλάδια ή ανθολογίες επιφυλλίδων και άρθρων, πράγμα που συμβαίνει συνήθως με τους πολιτικούς (και τους δημοσιογράφους). Αλλά κοινή πεποίθηση είναι ότι πρόκειται για τον «διανοούμενο της δεξιάς» (Γ. Λακόπουλος, «Το Βήμα», 10/5/05), για έναν «απαράμιλλο ρήτορα», του οποίου «η ποιότητα λόγου οφείλεται πέρα από το πηγαίο ταλέντο στην απέραντη ευρυμάθεια» (Φώτης Παπαθανασίου, «Απόφαση», 14/6/05).

Ας μας επιτραπεί να αμφιβάλλουμε. Και επειδή δεν έχει ακόμα εφευρεθεί το κατάλληλο τεστ γνώσεων που θα πιστοποιεί τη διάκριση ενός απλού πολυλογά από τον γνήσιο λόγιο, αρκούμαστε στο ακόλουθο στιγμιότυπο που είναι νομίζουμε αποκαλυπτικό.

Στην ίδια παρουσίαση του βιβλίου «Ανταποκρίσεις από τη λογοτεχνία» του Γ. Λιάνη, για την οποία έγινε λόγος σε διπλανές στήλες, ο Β. Πολύδωρας επέλεξε να κλείσει την παρέμβασή του με κάτι έντονο: Αποφάσισε να καταγγείλει αυτούς που κατά τη γνώμη του κακοποίησαν τη γλώσσα του Ελύτη, στην έκθεση του Οργανισμού «Θεσσαλονίκη Πολιτιστική Πρωτεύουσα» το 1997 για τον ένα χρόνο από το θάνατο του ποιητή.

«Διαμαρτύρομαι», λέει ο κ. Πολύδωρας, «γιατί το 1997 κάνανε μια λαμπρή έκθεση, αλλά χρησιμοποιήσανε μια κακή λέξη. Μια λαμπρή έκθεση (σ.σ.: βάζει τα γυαλιά του και συμβουλεύεται τις σημειώσεις του) που την έβγαλαν "Ο νικήσαντας τον Αδη". Ο Ελύτης, αν ζούσε τότε, θα τους μαστίγωνε. Σας ευχαριστώ θερμά».

*Μέσα στα χειροκροτήματα των παρευρισκομένων, ακούστηκε η διαμαρτυρία της συντρόφου του ποιητή Ιουλίτας Ηλιοπούλου, που επισήμανε ότι ο τίτλος της έκθεσης είναι αυτούσιος στίχος του Ελύτη.

*«Τι λέτε;» ήταν η αντίδραση του έκπληκτου κ. Πολύδωρα. «Απολογούμαι και προς τον Ελύτη και προς εκείνους που δέχτηκαν την κριτική παρατήρηση. Δικό μου σφάλμα. Δεν είμαι αλάνθαστος».

Δεκτή η συγνώμη. Ομως το σφάλμα ήταν διαφωτιστικό. Σημαίνει ότι δεν έχει διαβάσει το «Αξιον Εστί», δεν το έχει καν ακούσει από τη μελοποιημένη εκδοχή του Θεοδωράκη. Η παραμόρφωση του γραμματικού τύπου είναι τόσο έντονη ώστε θα τη θυμόταν καθένας. Γι' αυτό την επέλεξαν άλλωστε για τίτλο της έκθεσης.

Η Αννα Φραγκουδάκη στο βιβλίο της «Γλώσσα και ιδεολογία» (1987) σχολιάζει το στίχο: «Οταν ο Οδυσσέας Ελύτης αλλοιώνει τη μορφή των μετοχών σ' ένα στίχο του "Αξιον Εστί", κατασκευάζει συνέμφαση με την παράδοση. "Ο νικήσαντας τον Αδη και τον Ερωτα σώσαντας, αυτός ο πρίγκηπας των κρίνων είναι". Με την αλλοίωση των μετοχών παραπέμπει συνηχητικά στη γλώσσα της εκκλησίας και στο δημοτικό τραγούδι και προσθέτοντας τη μινωική τοιχογραφία κατασκευάζει έμμεσα την ενότητα του ελληνισμού με τρία στάδια, κλείνοντας σε μερικές λέξεις ολόκληρη ιδεολογία» (σ. 24).

Στην πρόσφατη διατριβή της για τον Ελύτη (2002) η Μαρία Χατζηγιακουμή αναφέρει κι αυτή «τη χρήση λέξεων αυτούσιων ή παραλλαγμένων από την αρχαία γραμματεία και τα εκκλησιαστικά κείμενα που αρμονικά συνυπάρχουν με τη σύγχρονη γλώσσα» για να ενισχυθεί η «συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού».

Και λοιπόν; Το πρόβλημα δεν είναι ότι διέφυγε ενός πολιτικού η ακριβής διατύπωση ενός στίχου, έστω και πασίγνωστου. Ούτε, βέβαια, είναι υποχρεωμένος να γνωρίζει όλες τις φιλολογικές αναγνώσεις των λέξεων «που ξενίζουν» στον Ελύτη (Μπαμπινιώτης, «Το Βήμα» 22/3/98). Το πρόβλημα είναι ότι αυτός ο πολιτικός αισθάνεται τόσο αυτάρκης, ώστε είναι έτοιμος να μαστιγώσει στο όνομα του Ελύτη τους παραχαράκτες του έργου του, χωρίς να το έχει καν διαβάσει ο ίδιος. Του αρκεί η γυμνασιακή καθαρεύουσα και είναι έτοιμος να βγάλει αγράμματους όλους όσοι ασχολήθηκαν με το αφιέρωμα στον Ελύτη: καθηγητές πανεπιστημίου, ποιητές, μελετητές.

Η άγνοια δεν είναι ντροπή. Η βίαιη, όμως, επιβολή της ημιμάθειας είναι ίδιον αυταρχικών καθεστώτων και στην καλύτερη περίπτωση θυμίζει την επίσημη κουλτούρα της περιόδου 1967-1974.

 

 

Επιστροφή στις "γλωσσικές ακρότητες"
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου