Metafrazontas tin New York Times

 

Την Κυριακή 8 Μαρτίου η Ελευθεροτυπία κυκλοφόρησε με ένα επιπλέον ένθετο δεκαεξασέλιδο, που αποτελείται από επιλεγμένα άρθρα της αμερικανικής Νιου Γιορκ Τάιμς. Θυμίζω ότι η ίδια εφημερίδα, επίσης την Κυριακή, περιέχει ένα ακόμα συναφές ένθετο, με μεταφρασμένα άρθρα της γαλλικής Μοντ Ντιπλοματίκ. Τέτοια εγχειρήματα έχουν μεγάλο ενδιαφέρον από μεταφραστική σκοπιά. Προς το παρόν, θα θίξω ένα-δυο ζητήματα μόνο, και όχι σε μεγάλο βάθος.

 

Πρώτον, χωρίς αυτό να δηλώνεται πουθενά, τα άρθρα δεν είναι ακριβής μετάφραση των ξένων, χωρίς ωστόσο να αποκλίνουν τόσο που να μπορούμε να τα χαρακτηρίσουμε «διασκευή». Στα δυο-τρία άρθρα που κοίταξα, βρήκα να παραλείπονται αρκετές φράσεις ή τμήματα φράσεων. Για παράδειγμα, στο άρθρο του νομπελίστα Paul Krugman λείπουν αρκετές λεξούλες ή φρασούλες σε όλο το κείμενο και, χαρακτηριστικά, οι δύο τελευταίες φράσεις του κειμένου: So thats how we got into this mess. And were still looking for the way out. Ίσως δεν χώρεσαν, αλλά το να παραλείπεται η κατακλείδα του κειμένου θαρρώ πως δεν δείχνει μεγάλο σεβασμό απέναντι στον συγγραφέα κι απέναντι στον αναγνώστη.

 

Για την καθαυτό μετάφραση του κειμένου έχω κάποιες ενστάσεις, αλλά δεν θα σταθώ σ’ αυτές προς το παρόν. Μόνο να επισημάνω ότι η γοητεία της καθαρεύουσας είναι τόσο μεγάλη που ο μεταφραστής του άρθρου δεν δίστασε να μετατρέψει με το ζόρι τον Κρούγκμαν σε Τρικούπη, παρόλο που ο καημένος ο νομπελίστας δεν είχε τέτοιαν φιλοδοξία. Έγραφε ο Κρούγκμαν: How did this global debt crisis happen? Και μεταφράζει ο δικός μας δημιουργικά: Τις πταίει για την παγκόσμια κρίση δανεισμού; Εντάξει, να συγχωρήσουμε την καθαρευουσιανιά, αλλά όπως συνήθως το ένα φέρνει το άλλο και στην επόμενη φράση διαβάζω: Γιατί έχει λάβει τέτοια έκταση; Προφανώς άμα γράψεις «πήρε έκταση» είσαι ντεμοντέ.

 

Πάμε όμως στο κυρίως θέμα αυτού του σημειώματος. Μια τέτοια συλλογή μεταφρασμένων άρθρων, όπως είναι φυσικό, βρίθει από ξένα κύρια ονόματα. Και εδώ είναι το μεγάλο πρόβλημα. Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, στις εφημερίδες όλα τα ξένα κύρια ονόματα μεταγραμματίζονταν. Εδώ και λίγο καιρό οι εφημερίδες έχουν αρχίσει, στην αρχή δειλά και όσο περνάει ο καιρός όλο και πιο θαρρετά, να τα αφήνουν στο λατινικό αλφάβητο και η Ελευθεροτυπία έχει αγκαλιάσει με ενθουσιασμό αυτή την νέα τάση. Πάντως, στις συνηθισμένες σελίδες των εφημερίδων (και της «Ε») τα λατινογραμμένα ονόματα είναι ακόμα μικρή μειοψηφία.

 

Ο μεταγραμματισμός είναι γενναία και σωστή απόφαση, όμως ανοίγει δυο «κουτάκια με σκουλήκια» για να μεταφράσω την αμερικάνικη έκφραση –θα έλεγα «της Πανδώρας» αν ήταν ένα. Ο πρώτος σκόπελος είναι πού θα βρει κανείς την προφορά των ξένων ονομάτων, και πού θα μάθει λογουχάρη αν ο τάδε ισπανός είναι από την Ανδαλουσία ή την Αργεντινή, ώστε να γράψει –ες ή –εθ το –ez. Κι αν ξεπεραστεί αυτός ο σκόπελος, ανοίγει το δεύτερο κουτάκι που περιέχει μαύρα σκουλήκια με νύχια γαμψά: Σέξπιρ ή Σαίξπηρ; Απλογράφηση ή αντιστρεψιμότητα; Ή λίγο απ’ όλα; Ο Νίκος ο Λίγγρης έχει βέβαια αποδείξει, σε σημείωμά του στο φόρουμ Λεξιλογία, ότι η αντιστρεψιμότητα είναι αδύνατη και ότι είναι φενάκη να την επιδιώκει κανείς, αλλά δεν τον διαβάζουν όλοι.

 

Για τους λόγους αυτούς, η μεταγραφή των ξένων ονομάτων είναι δύσκολη κι επικίνδυνη δουλειά, που η μοναδική ανταμοιβή της είναι η ικανοποίηση που νοιώθεις όταν την κάνεις καλά. Σε ένα βιβλίο, στρώνεσαι και το κάνεις, άλλοτε με μεράκι κι άλλοτε βλαστημώντας. Σε μια εφημερίδα, είναι μεγάλος ο πειρασμός να πετάξεις τα ονόματα αμετάγραφτα στα μούτρα του αναγνώστη κι ας κόψει εκείνος το λαιμό του να μάθει πώς προφέρεται ο Ikhadosian. Στο κάτω-κάτω, της γούνας μας μανίκι τον έχουμε; Και σ’ αυτόν τον πειρασμό ενέδωσε το νιουγιορκέζικο ένθετο της Ελευθεροτυπίας.

 

Μόνο που αν αποφασίσεις να αφήνεις λατινογραμμένα τα κύρια ονόματα, εμφανίζεται άλλο μαύρο σκουλήκι με ακόμα πιο γαμψά νύχια: έως πού; Θα αφήσεις λατινόγραπτους και τους πασίγνωστους; Και αν όχι, πού θα τραβήξεις τη γραμμή;

 

Αυτή τη γραμμή, το καινούργιο ένθετο της Ελευθεροτυπίας την τράβηξε αφενός τσιγκούνικα, κι έτσι τα περισσότερα ονόματα τα αφήνει στα ξένα, και αφετέρου με τρεμάμενο χέρι κι έτσι έπεσε σε ένα σωρό ασυνέπειες. Γενικά, όλους τους κοινούς θνητούς τούς αφήνει αμετάγραφτους. Από τους διάσημους, άλλους μεταγράφει κι άλλους όχι. Για παράδειγμα, τον Νίξον τον μεταγράφει ελληνικά, τον Λίνκολν επίσης, καθώς και τον Τζόνσον (τον Λίντον). Αντίθετα, αφήνει αμετάγραφτους τούς Clinton (!), Bush (!!), Kennedy (!!!), Reagan και Roosevelt. Αν υπάρχει κάποια «μέθοδος σ’ αυτήν την παράνοια», δεν την βρήκα.

Προσοχή, η ασυνέπεια υπάρχει και μέσα στο ίδιο άρθρο. Δηλαδή, ο Λίνκολν μεταγράφεται, δυο παραγράφους πιο κάτω από τους Bush, Rockefeller και Kennedy. Με τον Ομπάμα η παράνοια φτάνει στο απόγειο. Όπως είναι επόμενο, ο νέος πρόεδρος έχει την τιμητική του στο ένθετο, αφού τουλάχιστον πέντε άρθρα είναι αφιερωμένα στον ίδιο και στα πρώτα δείγματα γραφής του. Η Ελευθεροτυπία θεώρησε προφανώς ότι δεν τον ξέρουμε καλά και αποφάσισε να τον αφήσει αμετάγραφτον: Obama. Όμως στους τίτλους των άρθρων τον μεταγράφει: Ομπάμα, ίσως πιστεύοντας ότι ο τίτλος, λογουχάρη, Το ενεργειακό μέλλον του Obama θα ήταν άσκημος με δύο αλφάβητα. Μα, αν είναι άσκημος ο τίτλος, δεν είναι και το κυρίως κείμενο; Και τι κερδίζουμε όταν λατινογράφουμε κοινότατα ονόματα, σαν του Ομπάμα, που εμφανίζονται δεκάδες φορές στο κείμενο; Δεν καταλαβαίνουν οι υπεύθυνοι ότι το κείμενο γίνεται σαν βλογιοκομμένο όταν εναλλάσσονται συνεχώς δύο αλφάβητα; Ότι το μάτι πληγώνεται; Έχουν διαβάσει αυτά που γράφουν;

 

Εγώ πάντως, αν είχα αυτό το πρόβλημα, θα πήγαινα στο άλλο άκρο. Θα μετέγραφα τους περισσότερους: και όλους τους προαναφερθέντες διάσημους, και τους λιγότερο διάσημους, σαν τον Μπερνάνκε λογουχάρη ή τη Μπεναζίρ Μπούτο, που αμφιβάλλω αν ο μέσος έλληνας αναγνώστης που διαβάζει B.Bhutto σκέφτεται ότι πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο. Τι θα έκανα με τον Ikhadosian; Για να μην έχετε απορία, οπλοπώλης είναι, Αμερικάνος, που είχε κάτι όχι πολύ καθαρές συναλλαγές στο Μεξικό, και στην αφεντιά του είναι αφιερωμένο ένα άρθρο της εφημερίδας. Θα τον μετέγραφα, όσο καλύτερα ή χειρότερα μπορούσα. Χωρίς να πάω στο Φοίνιξ όπου μένει να ρωτήσω πώς τον προφέρουν. Μάλλον Ιχαντοσιάν. Πιο κοντά στην πραγματική προφορά πλησιάζει αυτή η λύση από αυτήν που θα σκεφτεί διαβάζοντας ο μέσος αναγνώστης· και δεν θα πληγωθεί δέκα φορές το μάτι του διαβάζοντας βλογιοκομμένο το κείμενο. Η Ελευθεροτυπία, είπαμε, έκρινε αλλιώς. Όλα τα ονόματα των «μη επωνύμων» τα έχει αφήσει στα ξένα, εκτός από ένα: Μπέρθα Μπραντς. Η κυρία Μπέρθα δεν είναι πρώην πρόεδρος ώστε να αξιώνεται τέτοια τιμή, είναι μια ηλικιωμένη κυρία από τη Φιλαδέλφεια που χρησιμοποιεί κάποιο ηλεκτρονικό σύστημα ειδοποίησης επειδή μένει μόνη. Στο κυρίως άρθρο τη βλέπουμε λατινογραμμένη, Bertha Branch, αλλά στη λεζάντα της φωτογραφίας της φιγουράρει το όνομα στα ελληνικά, Μπέρθα Μπραντς. Γιατί μόνο αυτή ενώ οι άλλες λεζάντες έχουν στα ξένα τα ονόματα, δεν το ξέρω.

 

Ελπίζω τουλάχιστον το κονταροχτύπημα των αλφαβήτων να ενόχλησε μόνο εμένα (ομολογώ ειλικρινά ότι με κούρασε το διάβασμα, και να σημειωθεί ότι δεν κουράζομαι εύκολα) και να είμαι εγώ πίσω από την εποχή μου κι η καλή εφημερίδα μέσα στο πνεύμα των καιρών.

 

 

Επιστροφή στις σελίδες για τη μετάφραση
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου




© 2009 Νίκος Σαραντάκος