Η δισχιλιετής ομηρία της ορθογραφίας

 

Διαβάζω στο Βήμα της Κυριακής 4.2.2008 πρωτοσέλιδον και πηχυαίο τον τίτλο «Κυβέρνηση σε ομηρεία». Και κάτι μού χτυπάει άσχημα στο μάτι, και βέβαια είναι αυτό το έψιλον γιώτα στη λέξη ομηρεία. Δεν πρόκειται για αβλεψία αφού είναι στον πρωτοσέλιδο τίτλο –άλλωστε ο ίδιος τύπος χρησιμοποιείται κατά κόρον στις υπόλοιπες σελίδες της εφημερίδας.

 

Όπως φοβόμουν ή φανταζόμουν, τον τύπο αυτό τον εγκρίνει το λεξικό Μπαμπινιώτη. Πράγματι, στο σχετικό λήμμα διαβάζω ότι ο αρχαίος τύπος ομηρεία παράγεται από το ρήμα ομηρεύω που σημαίνει ‘είμαι όμηρος’ αλλά και ‘πιάνω ομήρους’. Αν το λεξικό Μπαμπινιώτη επανέφερε τον ξεχασμένο τύπο ομηρεία ή αν ο τύπος συνυπήρχε με τον ομηρία που θυμάμαι εγώ από τα μαθητικά μου χρόνια, δεν μπορώ να το απαντήσω έτσι πρόχειρα. Πάντως, το λεξικό Μπαμπινιώτη αγνοεί εντελώς τον τύπο ομηρία, είτε στα αρχαία είτε στα νέα ελληνικά. Από την άλλη πλευρά, το άλλο μεγάλο λεξικό μας, του ιδρύματος Τριανταφυλλίδη, υιοθετεί την ορθογραφία ομηρία, και μας πληροφορεί το καλό λεξικό ότι στα αρχαία παραδίδονται και οι δυο τύποι: ομηρία και ομηρεία. Είναι αλήθεια ότι στα αρχαία ο τύπος ομηρεία είναι αρκετά συχνότερος, αλλά είναι επίσης αλήθεια ότι όταν παραδίδονται δύο τύποι αυτό είναι ισχυρό επιχείρημα για να υιοθετηθεί ο απλούστερος.

 

Υπάρχει όμως κι ένας πολύ πιο σοβαρός λόγος, παιδαγωγικός θα έλεγα, για να υιοθετηθεί ο απλούστερος τύπος, ομηρία. Από μικρά παιδιά μαθαίνουμε ότι υπάρχουν θηλυκά ουσιαστικά σε –ία που γράφονται με γιώτα και άλλα που γράφονται με έψιλον γιώτα. Ο εμπειρικός κανόνας που μας τον μάθανε το πάλαι ποτέ οι δασκάλοι μας (αν διαβάζουν ο κ. Παπαδημητρόπουλος ή ο κ. Εμμανουηλίδης που δίδασκαν πριν από αμέτρητα χρόνια στην Ιωνίδειο, τις καλημέρες μου!) είναι πως όταν η λέξη παράγεται από ρήμα σε –εύω θέλει –εία, έτσι παιδεία διότι παιδεύω ή μαθητεία διότι μαθητεύω, αλλά όταν παράγεται από ουσιαστικό ή άλλο ρήμα θέλει ­γιώτα, έτσι μωρία διότι μωρός και ταλαιπωρία διότι ταλαίπωρος. Δεν λέω ότι ο κανόνας λύνει όλα τα προβλήματα, αφού τα διπλάρια της εταιρείας ή της εφορίας θέλουν ειδική εξήγηση, αλλά αυτά τα μαθαίνει κανείς. Πάντως, ο κανόνας αυτός εξηγεί για ποιο λόγο γράφουμε θρησκεία, πορεία αλλά ανεξιθρησκία, πρωτοπορία (διότι οι πρώτες λέξεις προέρχονται από τα θρησκεύομαι, πορεύομαι ενώ οι άλλες από τα ανεξίθρησκος, πρωτοπόρος).

 

Αυτό το ωραίο σχήμα καταρρέει στην περίπτωση της υπερτροφικής ομηρείας. Διότι βέβαια, το παιδί της β’ γυμνασίου δεν ξέρει το ρήμα «ομηρεύω» και, θα πρόσθετα, δεν χρειάζεται να το ξέρει, για να μην πω κιόλας ότι καλύτερα να μην το ξέρει. Το παιδί της β’ γυμνασίου με το ακονισμένο γλωσσικό αισθητήριο, έχοντας μάθει τον παραπάνω κανόνα, θα παραγάγει την ομηρία από τον όμηρο. Φανταστείτε την απογοήτευσή του αν τύχει σε φιλόλογο μπαμπινιωτιστή και του πει για το ‘ομηρεύω’.

 

Θέλω να πω, διάβαζα τις προάλλες άρθρο του κ. Μπαμπινιώτη στο οποίο εκθείαζε τις αρετές της ιστορικής ορθογραφίας –αν όμως είναι να ανατρέπουμε κάθε εσωτερική λογική του ορθογραφικού συστήματος και κάθε καθιερωμένη χρήση, πότε με τα τσηρώτα και τις τζυριτζάντζουλες και πότε με τις πλημύρες και τους κροκόδιλους, αν πρέπει να πηγαίνουμε στα βάθη της Ασίας ή δυο χιλιάδες χρόνια πίσω για να βρούμε πώς θα γράψουμε το νινί και το τσανάκι, κι αν η εγκεκριμένη ορθογραφία μας αλλάζει από τη μιαν έκδοση του λεξικού στην άλλη, όπως στο μαντήλι ή μαντίλι (δεν θυμάμαι ποια είναι η τρέχουσα εκδοχή), τότε να μη μας φταίνε τα παλιόπαιδα τα ατίθασα αν τα γράφουν όλα ανορθόγραφα, εμείς θα τούς έχουμε δείξει το δρόμο.

 

Υ.Γ.

Για να επιστρέψω στην περίπτωση της ομηρείας, παρά το γεγονός ότι ο τύπος αυτός έχει πίσω του κοτζαμάν Δ.Ο.Λ. και ολόκληρον Μπαμπινιώτη, προς το παρόν δεν φαντάζομαι να καθιερωθεί –βλέπετε, το Word, προς το παρόν τουλάχιστον, έχει στο λεξιλόγιό του τον τύπο ομηρία και την ομηρεία την «κοκκινίζει»…

 

 

 

 

 

Επιστροφή στις Λεξικογραφικές σημειώσεις
Σελίδες για τη γλώσσα