Πανάκεια, μια λέξη κι ένα βιβλίο

Πανάκεια είναι το φάρμακο που υποτίθεται πως θεραπεύει όλες τις ασθένειες. Και επειδή τέτοιο φάρμακο δεν έχει βρεθεί, τη λέξη τη χρησιμοποιούμε μεταφορικά κυρίως, και σχεδόν πάντα με αρνητικό πρόσημο· εννοώ, σπάνια θα πει κάποιος θετικά ότι το τάδε είναι πανάκεια για όλα τα προβλήματα· τις περισσότερες φορές, δηλώνουμε ότι κάποιο πράγμα μπορεί μεν να είναι χρήσιμο, αλλά δεν είναι πανάκεια, δεν λύνει όλα τα προβλήματα. Έτσι, διαβάζουμε λογουχάρη ότι η τεχνολογία δεν είναι πανάκεια για την αντιμετώπιση της πείνας ή ότι το στεντ είναι μεν χρήσιμο εργαλείο στην καρδιολογία αλλά όχι και πανάκεια. Επίσης, οι πολιτικοί αρέσκονται να επικρίνουν τους αντιπάλους τους ότι κακώς θεώρησαν πανάκεια κάποιο μέτρο ή κάποια εξέλιξη.

Να πω την αμαρτία μου, επειδή στα φοιτητικά μου χρόνια άκουγα να πολυφοριέται η λέξη, την έχω ελαφρώς αντιπαθήσει· παλιά, όταν κάποιος έλεγε ότι το τάδε «δεν είναι πανάκεια», έλεγα από μέσα μου «δεν είναι πανάκια, είναι πετσετάκια». Αλλά πλατειάζω. Καλύτερα να δούμε την ιστορία της λέξης. Η λέξη δεν είναι γαλαζοαίματη αρχαία, ας πούμε ομηρική, βλέπετε εμείς οι τρισχιλιετείς τέτοιες αγαπάμε, είναι μάλλον ελληνιστική, αν και η Πανάκεια ήταν θεά της αρχαίας θρησκείας, κόρη του Ασκληπιού. Η αρχαιότερη εμφάνιση της λέξης, στον Πλούτο του Αριστοφάνη, στη θεά αναφέρεται. Ετυμολογείται από το παν + άκος, που θα πει θεραπεία. Θεραπεία των πάντων, δηλαδή. Αυτό το άκος το βρίσκουμε σε κάμποσες αρχαίες σύνθετες λέξεις, από τις οποίες στη νεότερη γλώσσα χρησιμοποιείται μόνο η ανήκεστος βλάβη, με την οποία αποφεύγουν τη φυλακή οι γηραιοί πραξικοπηματίες (το άλφα έγινε ήτα στη σύνθεση για να μη μας μαλώσει ο Βακερνάγκελ). Σπεύδω να διευκρινίσω ότι το -άκος του επωνύμου μου δεν έχει καμιά σχέση με το άκος της πανάκειας.

Πέρα απ’ όλ’ αυτά όμως, η Πανάκεια είναι το δεύτερο βιβλίο του φίλτατου και ομότεχνου (σκακιστή και ιστολόγου) Παναγιώτη Κονιδάρη, ύστερα από το Χειρόγραφο της Πράγας. Πρόκειται για ιστορικό μυθιστόρημα που παρακολουθεί τη ζωή του Νικόλα Αρμούρη, ενός εξάχρονου αγοριού που φτάνει λαθρεπιβάτης στη Μάλτα των ιπποτών, γύρω στο 1540, έχοντας στο λαιμό του ένα παράξενο μενταγιόν. Ένας επιφανής ιππότης θα τον πάρει υπό την προστασία του και θα αναθέσει σ’ έναν μοναχό φαρμακοποιό την εκπαίδευση του μικρού. Περισσότερο από το μισό του βιβλίου περνάει στη Μάλτα, αλλά στη συνέχεια ο ενήλικος πια Νικόλας θα αλωνίσει την Ευρώπη. Περισσότερα δεν θα πω για να μη φανερώσω την υπόθεση, πάντως θα διαβάσετε για ένα βότανο που έχει μυστηριώδεις θεραπευτικές ιδιότητες και που έδωσε τον τίτλο του στο βιβλίο.

Ο Κονιδάρης έχει μελετήσει βαθιά την εποχή και αυτό φαίνεται στην άνεση με την οποία χειρίζεται το υλικό του και στις περιγραφές του. Ειδικά οι περιγραφές της ζωής στη Μάλτα είναι θαυμάσιες, και ο Οργανισμός Τουρισμού της Μάλτας χρωστάει τουλάχιστον ένα ευχαριστήριο γράμμα στον συγγραφέα. Αν στο πρώτο του έργο ο Κονιδάρης είχε ένα πολύ σημαντικό ατού, ότι δηλαδή περιέγραφε ένα υπαρκτό μυστήριο (το χειρόγραφο Βόινιτς), εδώ χρειάστηκε να κατασκευάσει ο ίδιος το μυστήριο του βιβλίου, αν και αναγκαστικά η Πανάκεια δεν έχει χαρακτήρα αστυνομικού μυθιστορήματος όπως το Χειρόγραφο. Εννοώ πως η Πανάκεια είναι βιβλίο πιο δύσκολο στη γραφή του απ’ ό,τι το Χειρόγραφο το οποίο, άλλωστε, εκτυλισσόταν κυρίως στην εποχή μας με ιντερμέτζα στο παρελθόν. Πάντως και τα δύο βιβλία είναι γοητευτικά, το καθένα με τον τρόπο του, και ο Κονιδάρης είναι άτυχος που δεν γράφει αγγλικά.

Ο συγγραφέας αρέσκεται να βάζει και ιστορικά πρόσωπα στην υπόθεση· έτσι, στην Πανάκεια παρελαύνουν, μεταξύ άλλων, ο Κρίστοφερ Μάρλοου, ο Καραβάτζο, ο Θερβάντες και ο Γαλιλαίος· και φυσικά, δεν χάνει την ευκαιρία να βάλει τον ήρωά του να επηρεάσει, τρόπον τινά, τον ρου της ιστορίας, αφού για παράδειγμα ο Αρμούρης αφηγείται στον Κρίστοφερ Μάρλοου μια ιστορία από τη ζωή του που εμπνέει τον άγγλο συγγραφέα να γράψει τον Εβραίο της Μάλτας, ενώ ξεκινάει και τον καβγά στον οποίο βρίσκει τον θάνατο ο Μάρλοου. Απ’ όσο έλεγξα, οι ιστορικές λεπτομέρειες είναι σωστές και η συνύφανση του ιστορικού στοιχείου με τη μυθοπλασία απρόσκοπτη -αλλά δεν τα έχω ελέγξει όλα.

Με δυο λόγια, ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα που διαβάζεται μονορούφι, από έναν δικό μας άνθρωπο.

Κι εδώ τελειώνει το πρώτο μέρος, να το πω έτσι, του σημειώματος -αν είναι ιστορία λέξης ή παρουσίαση βιβλίου, το αφήνω σε σας. Υπόσχομαι όμως ότι ένα επόμενο σημείωμα θα είναι αφιερωμένο αποκλειστικά στην ιστορία μιας λέξης, που ο αναγνώστης (αν δεν έχει πάει στη Μάλτα) τη μαθαίνει στη σελίδα 163 της Πανάκειας. Μιας λέξης μαλτέζικης, που έχει ελληνική προέλευση. Αλλά αυτά, σε λίγες μέρες.

Υστερόγραφο: δεν ξέρω γιατί, αλλά Πανάκεια ή μάλλον Panacea λέγεται, στην αγγλόφωνη έκδοση του Αστερίξ, η όμορφη γαλάτισσα που κλέβει την καρδιά του Οβελίξ. Εμείς οι υπόλοιποι την ξέρουμε Φραμπάλα.

 

 

Επιστροφή στις ιστορίες λέξεων
Επιστροφή στα Γλωσσικά
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου

 Ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου

© 2009 Νίκος Σαραντάκος
sarant@pt.lu