Το κείμενο αυτό, διορθωμένο και ξανακοιταγμένο, περιλαμβάνεται στο βιβλίο μου "Γλώσσα μετ' εμποδίων" που κυκλοφορεί από τον Οκτώβρη του 2007 από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου. Περισσότερα για το βιβλίο μου αυτό, μπορείτε να διαβάσετε εδώ



 

Η επικοινωνία των πιστών και η βασίλισσα των πισινών

 

Με τη γενική πτώση θα ασχοληθούμε και σήμερα, μια πτώση που κι άλλες φορές μας έχει απασχολήσει σε σημειώματα στο Φιστίκι, σημειώματα στα οποία ειρωνευτήκαμε την τάση ορισμένων να συντάσσουν αφειδώς με γενική ρήματα που εδώ και καιρό στη νεοελληνική (και την γραπτή, και την επιμελημένη) είχε καθιερωθεί να συντάσσονται με αιτιατική, όπως το αξίζω, με αποτέλεσμα να πάρει σιγά-σιγά η μπάλα και άλλα ρήματα τα οποία ουδέποτε στη μακραίωνη ιστορία της γλώσσας μας συντάχθηκαν με γενική, σαν το αποποιούμαι, το απεκδύομαι, το μετέρχομαι, το διαφεύγω και άλλα πολλά, και που τώρα, με γενική πια, χρησιμοποιούνται σαν τεκμήρια γκλαμουράτης ελληνομάθειας -για να ξεχωρίζουμε από την πλέμπα. Και βέβαια, όταν διαβάζεις και όταν ακούς στα δελτία ειδήσεων ότι ο τάδε επίσημος «εξήλθε εκ του νοσοκομείου» αναρωτιέσαι αν προηγήθηκε το αυγό ή η κότα, δηλαδή αν η σύνταξη με γενική φέρνει την ελληνικούρα ή αν ισχύει το αντίστροφο.

Σίγουρο είναι πάντως πως η γενική είναι πτώση προβληματική στη νεοελληνική γλώσσα, καθώς πάρα πολλές λέξεις, θηλυκά ουσιαστικά ως επί το πλείστον, δεν έχουν γενική πληθυντικού ή έχουν δύσχρηστη. Πριν από μια-δυο γενιές όλοι σχεδόν οι Έλληνες είχαμε κότες στην αυλή μας (βέβαια, μερικοί τις λέγαμε όρνιθες), κι όμως ο τύπος των κοτών ελάχιστα ειπώθηκε και δεν στέριωσε, και σήμερα ελάχιστα λέγεται (αν εξαιρέσουμε το ευφυές «Κοτών κλαμπ» που είδα σε πινακίδα κοτοπουλάδικου). Και δεν είναι μόνο η κότα, είναι και η βρύση, είναι και η πίτα, είναι και η σκάλα, και η καφετιέρα, και η βέρα, και η ταρίφα και εκατοντάδες άλλα κοινά ουσιαστικά. Η αλήθεια είναι ότι με τα καινούργια ουσιαστικά, που τρίβονται πολύ περισσότερο στον σημερινό καθημερινό λόγο και που δεν πέρασαν από τις συμπληγάδες της διγλωσσίας, η γενική πληθυντικού ήρθε πολύ πιο αβίαστη: έτσι, ενώ το κότες-κοτών δεν στέριωσε, το κάρτες-καρτών το λέμε σχεδόν χωρίς να σκοντάφτουμε, και το τηλεκάρτες-τηλεκαρτών ακόμα πιο αβίαστα. Ίσως σκοντάφτουμε στο κοτών και στο βρυσών επειδή επί διγλωσσίας είχαμε την εύκολη λύση (ή μας υποχρέωναν) να πούμε (και κυρίως, να γράψουμε) «ορνίθων» και «βρύσεων» και ίσως στο μέλλον οι σημερινοί νέοι να εξομαλύνουν, με τη χρήση, και άλλες παλιότερες ασυμμόρφωτες γενικές. Προς το παρόν πάντως, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι δύσχρηστες γενικές υπάρχουν· είναι βέβαια σωστό ότι κάποιες φορές πρέπει να σφίξουμε τα δόντια και να χρησιμοποιήσουμε την άχαρη γενική, αλλά δυσκολευόμαστε να μην ανατριχιάσουμε διαβάζοντας, σε επίσημα κρατικά και ευρωενωσιακά έγγραφα, την απαγόρευση της χρήσης της τάδε ουσίας «σε ζελέ ζαχαροπλαστικής, συμπεριλαμβανομένων των ζελεδομπουκίτσων»!

 

Όμως, δεν είναι μόνο εκεί που κολλάει η γενική πληθυντικού των θηλυκών. Στην ευρωπαϊκή μεταφραστική υπηρεσία όπου εργάζομαι, είχα δει τις προάλλες να τυπώνεται ένα κείμενο που είχε ως αντικείμενο την «ευρωπαϊκή νομοθεσία για τη χρησιμοποίηση των πιστών για σκι». Αμέσως μπροστά στα μάτια μου παρέλασαν φριχτές εικόνες, είδα σατανικούς ευρωκράτες να σέρνουν πίσω τους αλυσοδεμένους πιστούς χριστιανούς, τους οποίους στη συνέχεια χρησιμοποιούσαν, δίκην (για να πούμε την ελληνικούρα μας) χιονοπεδίλων! Άμοιρη χριστιανοσύνη, δεν σου έφταναν οι διωγμοί, το σχίσμα, η αποπομπή του Μπουτιλιόνε, ορίστε τώρα ένα ακόμα καίριο πλήγμα! Αλλά όχι, ευτυχώς, το νομοθετικό κείμενο δεν αφορούσε τους πιστούς, αλλά τις πίστες για σκι. Εσείς δεν θα το δείτε, και δεν είδε το φως της δημοσιότητας, διότι πήγα και βρήκα τον συνάδελφο που το διέπραξε και το διορθώσαμε μαζί, σε «νομοθεσία για τις χιονοδρομικές πίστες».

 

Ο συνάδελφος, θα πείτε, ήταν ασκούμενος. Να μη ρίχνουμε όμως το φταίξιμο στον πρωτάρη· αντίθετα ο πρωτάρης, προς τιμήν του, προβληματίστηκε ώρα πολλή, ρώτησε άλλον παλιό συνάδελφο, άνοιξαν μαζί το λεξικό του Μπαμπινιώτη, και μόνο όταν είδαν εκεί, στο λεξικό του Μπαμπινιώτη, στο λήμμα πίστα, να αναφέρεται η ένδειξη «πιστών» για τη γενική πτώση, τότε μόνο αποφάσισαν να διαπράξουν το ευτράπελο.

-- Και καλά, αν έχεις νομοθεσία για το πώς πρέπει να απολυμαίνονται οι πισίνες, θα πεις «περί απολυμάνσεως των πισινών;» ρώτησα τον νεαρό συνάδελφο.

-- Όχι, εκεί είναι άλλο, είπε ο νεαρός συνάδελφος, εκεί θα πω «των πισίνων». Έτσι λέει και ο Μπαμπινιώτης, υποθέτω.

 

Κι όμως, στο Λεξικό Μπαμπινιώτη, στην πρώτη έκδοση, στο λήμμα πισίνα, που βρίσκεται στην ίδια σελίδα με το λήμμα πίστα, βλέπουμε να δίνεται απερίφραστα η γενική «πισινών». Όχι για τους πισινούς ή τα πισινά. Για τις πισίνες! (Να σημειώσω εδώ ότι το Λεξικό Μπαμπινιώτη καθόλου δεν παραγνωρίζει ότι πολλά θηλυκά ουσιαστικά της καθομιλουμένης έχουν πρόβλημα στη γενική πληθυντικού· έτσι, λογουχάρη, στο λήμμα λινάτσα βλέπουμε να γράφει «χωρίς γενική πληθυντικού». Υπάρχει μάλιστα και μια άλλη διαβάθμιση, το «δύσχρ.», όταν η γενική θεωρείται υπαρκτή μεν αλλά δύσχρηστη από τον λεξικογράφο. Παράδειγμα τέτοιας δύσχρηστης γενικής βλέπουμε στο λ. ταρίφα).

 

 Όμως, το λεξικό του Μπαμπινιώτη έχει το καλό ότι διορθώνει τα λάθη του (όσα αναγνωρίζει, τουλάχιστον) κι έτσι στη δεύτερη έκδοσή του δίνει ως γενική του «πισίνα» το «πισίνων», για λόγους προφύλαξης, όπως ρητά σημειώνει. Πρέπει δηλαδή, έστω και καθυστερημένα να του αναγνωρίσουμε σωστό γλωσσικό αισθητήριο. Γιατί βέβαια δεν μπορούμε να δεχτούμε χωρίς χαμόγελο φράσεις σαν την παρακάτω: Εκείνο το οποίο συστήνεται είναι οι χρήστες των πισινών να κάνουν ένα ντους προτού εισέλθουν στο νερό και να πλένουν τα χέρια τους μετά από το αποχωρητήριο, την οποία κατέγραψα σε σελίδα οδηγιών υγιεινής. Ο αθεόφοβος, αντί για «χρήστες των πισινών», δεν θα μπορούσε άραγε να γράψει «όσοι χρησιμοποιούν πισίνες» ή, αν πια τόσον νταλκά έχει με τη γενική, «οι χρήστες της πισίνας» ή έστω «των πισίνων»; Η ίδια λύση θα απέτρεπε και το μνημειώδες παλιότερο μαργαριτάρι γνωστού αθλητικού σχολιαστή, ο οποίος, μεταδίδοντας τους αγώνες κολύμβησης στην Ολυμπιάδα της Βαρκελώνης, τη στιγμή που ο φακός στεκόταν στη γερμανίδα πρωταθλήτρια Φραντσίσκα Φαν Άλμσικ, είχε την έμπνευση να την ανακηρύξει βασίλισσα των πισινών.

 

Όχι, πολλές φορές τη λύση τη δίνει ο ενικός, ενώ άλλοτε θα πρέπει να αποφύγουμε τη γενική –ή να ανεβάσουμε τον τόνο. Θέλω να πω, όταν γράφουμε τη φράση «επικοινωνία μεταξύ των πιστών», και εννοούμε τις πίστες χιονοδρομικού κέντρου (το παράδειγμα είναι δυστυχώς υπαρκτό), να μην ενοχλούμαστε αν ο αναγνώστης μας καταλάβει ότι εννοούμε την επικοινωνία μεταξύ του ποιμνίου της εκκλησίας. Χίλιες φορές καλύτερα είναι να αποφύγουμε τη γενική αλλάζοντας τη σύνταξη («επικοινωνία ανάμεσα στις πίστες»), ή, σε έσχατη ανάγκη, να χρησιμοποιήσουμε το κάπως αδόκιμο, είναι η αλήθεια, «των πίστων». Μάλιστα, όπως παρεμπιπτόντως έχω αναφέρει σε άλλο σημείωμα, οι αρχαίοι μας πρόγονοι, επειδή θεωρούσαν ασεβές να μπερδεύονται ηχητικά στη γενική πληθυντικού οι χρηστοί που ήταν λέξη ιερή, με τους χρήστες που είχε σημασίες ελαφρώς αγοραίες, ανέβαζαν κι εκείνοι τον τόνο κι έλεγαν των χρήστων στη δεύτερη περίπτωση και άφηναν το των χρηστών για τους χρηστούς. Και όσοι σήμερα σκίζουν τα ρούχα τους (ή, αν προτιμούν, διαρρηγνύουν τα ιμάτιά τους) για τη συνέχεια της ελληνικής γλώσσας, ας δείξουν την προσήλωσή τους όχι παπαγαλίζοντας «των χρήστων» σήμερα, αλλά χρησιμοποιώντας το σημερινό του ισοδύναμο, «των πισίνων».

 

 

 

 

 

  Επιστροφή στα 'Αρθρα από το Φιστίκι
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου




© 2005 Νίκος Σαραντάκος
sarant@pt.lu