Ένα «λάθος», μια ελληνικούρα και μια απάτη που εξακολουθεί να απλώνεται

 

Με αφορμή τις τελευταίες (μέχρι τις επόμενες, δυστυχώς) καταστροφικές πλημμύρες, διαβάσαμε στη στήλη ενός καλού σκιτσογράφου την αγανάκτησή του επειδή στα κανάλια έδινε κι έπαιρνε ο λανθασμένος τύπος «των πληγέντων περιοχών». Και συνέχιζε, πνευματώδης και αυτοκριτικός ο ίδιος, γράφοντας ότι ευτυχώς στις εφημερίδες τέτοιες «κοτσάνες» τις πιάνει συνήθως ο διορθωτής, αν και πού και πού ξεφεύγει και στα έντυπα μέσα καμιά «ελληνικούρα».

 

Τυπικά βέβαια έχει δίκιο ο καλός σκιτσογράφος: Τυπικά, ο τύπος «των πληγέντων περιοχών» είναι λάθος. Αφού η λέξη «περιοχή» είναι γένους θηλυκού, το σωστόθα ήταν: των πληγεισών περιοχών. Την ίδια «κοτσάνα» έχει ψαρέψει και ο γείτονας Ζούργκα, αν δεν με γελάει η μνήμη μου.

 

Μήπως όμως είναι σύμπτωμα των ημερών μας αυτή  η λαθεμένη χρήση των θηλυκών μετοχών, μήπως είναι συνέπεια ξερωγώ της λεξιπενίας ή της επιβολής της δημοτικής; Δεν νομίζω. Πριν από εκατόν τόσα χρόνια (113 για την ακρίβεια), στη μνημειώδη μελέτη του Τα είδωλα, ο Εμμανουήλ Ροΐδης αφού σαρκάσει την δήθεν ευφωνία «δύο αλλεπαλλήλων περισπωμένων τύπων, ως λ.χ. των καθεστηκυιών εξουσιών, των ληξασών προθεσμιών, των αποβιωσασών γυναικών, κτλ.» συνεχίζει επισημαίνοντας ότι ακόμα και άριστοι λόγιοι γράφουν «των ζώντων γλωσσών», «όχι μόνον εξ απροσεξίας αλλά και εξ αυτομάτου εξεγέρσεως του ωτίου κατά του αφορήτου των ζωσών γλωσσών».

 

Έπειτα, το λάθος αυτό δεν εντοπίζεται μόνο στον προφορικό λόγο. Είναι πολύ συχνό και στον γραπτό λόγο· έψαξα λίγο στο Διαδίκτυο και βρήκα ότι ακριβώς την έκφραση «των πληγέντων περιοχών» την έχει χρησιμοποιήσει και το υπουργείο Γεωργίας, και η Περιφέρεια Θεσσαλίας, και η εφημερίδα Καθημερινή, και το ελληνικό τμήμα της Unicef, και η ευρωβουλευτίνα κυρία. Τζαμπάζη, και οι υπηρεσίες του Συνήγορου του Πολίτη, ακόμα και η (αείμνηστη, αν δεν κάνω λάθος, και) ξακουστή για τα σωστά ελληνικά της Ελληνική Υπηρεσία του ΜπιΜπιΣί.

 

Θα μου πείτε: Ε και; Με ψηφοφορία θα κρίνουμε το γραμματικά σωστό; Δεν θα το έλεγα, αν και έχω να παρατηρήσω ότι τελικά με μια άτυπη ψηφοφορία αποφασίζουν, σταδιακά, όλοι μαζί οι χρήστες της γλώσσας, ότι δεν θα χρησιμοποιούν λογουχάρη πλέον δυικό αριθμό ή δοτική, ότι π.χ. δωροδοκώ δεν σημαίνει πια «δέχομαι δώρο» (όπως σήμαινε στην αρχαιότητα) αλλά «δίνω δώρο», ότι η τάδε χρήση δεν είναι λανθασμένη πια, ενώ η δείνα χρήση αρχίζει να είναι. Και, τέλος πάντων, η γλώσσα δεν είναι κάτι που υπάρχει έξω και πέρα από τους ομιλητές της· αν το (έστω) 90% των ομιλητών μιας γλώσσας χρησιμοποιούν έναν τύπο, θέλει πολύ θάρρος για να πεις ότι ο τύπος αυτός είναι λανθασμένος. (Προσοχή: δεν λέω ότι το «πληγέντων περιοχών» ανήκει στο 90% αν και δεν το αποκλείω· απλώς δεν το έχω ερευνήσει τόσο).

 

Όμως, ανάμεσα στο αηδές σωστό και στο εύηχο λάθος υπάρχει και ο τρίτος δρόμος, ο δρόμος της νεοελληνικής, της αναλυτικότερης σύνταξης. Βέβαια, ειδικά στον τύπο «των πληγέντων περιοχών» η λύση δεν είναι απλή· θέλω να πω, το «περιοχές που επλήγησαν» είναι καθαρευουσιανιά έτσι κι αλλιώς. (Δεν είναι; Κάντε το ενικό, τότε. Και μετά βάλτε το και στο πρώτο πρόσωπο). Είναι κι αυτό ενδεικτικό των ακροβασιών που αναγκάζεται να κάνει κανείς όταν με τη θέλησή του και από δειλία ακρωτηριάζει τη σύγχρονη γλώσσα του και δανείζεται αβέρτα τύπους από την αρχαία. Διότι βέβαια, λίγοι τολμούν να γράψουν «των περιοχών που χτυπήθηκαν/ που πλημμύρισαν»· βλέπεις, το θεωρούμε άκομψο ή ίσως άσεμνο· και δεν θεωρούμε άσεμνο να πνίγονται άνθρωποι κάθε που βρέχει, αρκεί βέβαια να είναι πληγέντες ώστε να τους «περισυνελέξουμε» και όχι πνιγμένοι και να τους μαζέψουμε.

 

Κατά σύμπτωση, στο ίδιο ακριβώς σημείωμά του, ο καλός σκιτσογράφος διαπράττει μιαν ελληνικούρα που δεν την έπιασε η διόρθωση. Γράφει: «Ουδόλως δε φέρελπες είναι για τη δημοκρατία το εκπαιδευμένο ύφος σιγανοπαπαδιάς που θρηνεί, άδακρυς, όπως οι Άρπυιες τους Γρύπες που έφαγαν». Η ένστασή μου δεν είναι στη λιγάκι μονόπαντη σύνταξη ή στο ύφος ή στην ανάμιξη της σιγανοπαπαδιάς με το «άδακρυς» (προφανώς, το αδάκρυτος είναι μαλλιαρό), αλλά στον τύπο «φέρελπες»· ουδόλως φέρελπες είναι, μας λέει. Αμ δεν είναι, λέω εγώ. Πώς κλίνεται ο φέρελπις; Ο/η φέρελπις, το φέρελπι, λένε τα λεξικά. Βέβαια, στην πράξη, το δύσχρηστο αυτό επίθετο χρησιμοποιείται μόνο στο αρσενικό, όπου λέμε «ο φέρελπις νέος» αντί να πούμε «ο πολλά υποσχόμενος», συχνά αξιοποιώντας την υπόγεια ειρωνεία της καθαρεύουσας. Όμως μόνο εκεί.

 

Ίσως πίστευε ο καλός σκιτσογράφος ότι χρησιμοποιώντας τον τύπο αυτό επικοινωνεί με την αρχαία γλώσσα. Αμ δε! Οι αρχαίοι δεν γνώριζαν φέρελπι και άπελπι, αυτά είναι μεταγενέστερα (το άπελπις, που το χρησιμοποιεί πρώτος ο Ψελλός) έως καραμεταγενέστερα (το φέρελπις, που μαρτυρείται από το 1871). Οι αρχαίοι έλεγαν εύελπις και δύσελπις. Θέλω να πω, το «φέρελπις» είναι μια καθαρευουσιάνικη κατασκευή, δεν είναι ομηρική ή κλασική αρχαία λέξη, να έλεγα πάει στα κομμάτια, συγχωρείται (που δεν συγχωρείται πάντοτε, αλλά αυτό είναι άλλη κουβέντα). Αλλά εν πάση περιπτώσει, αν θέλει κανείς να αποτίσει φόρο τιμής στην καθαρεύουσα, ας το βάλει σωστά το ρημάδι το φέρελπι! Όσο για μένα, αντί για «φέρελπες» ή «φέρελπι» εγώ θα έλεγα «ελπιδοφόρο»· σημαίνει ακριβώς το ίδιο και είναι πολύ πιο εύχρηστο και (υποκειμενικό βέβαια αυτό) πιο εύηχο. Και να σας πω και κάτι; ο τύπος «ελπιδοφόρο» έχει πολύ πιο αρχαίες περγαμηνές, αφού τον έχει χρησιμοποιήσει και ο Ιωάννης Χρυσόστομος, κάπου χίλια πεντακόσια χρόνια πριν από το «φέρελπις». Έχει μόνο ένα ελάττωμα: το καταλαβαίνουν αμέσως όλοι κι έτσι δεν εντυπωσιάζονται για το ακένωτο λεξιλόγιό μας.

 

                                                *          *          *

 

Σε προηγούμενο σημείωμα στο Φιστίκι έγραψα για το «Λερναίο κείμενο», την απάτη περί «νοηματικής ελληνικής γλώσσας» που δήθεν «μόνο αυτήν καταλαβαίνουν οι υπερσύγχρονοι ηλεκτρονικοί υπολογιστές» και για το (ανύπαρκτο) πρόγραμμα Hellenic Quest. Είχα επισημάνει ότι το Λερναίο κείμενο παρά τις επανειλημμένες ανασκευές, είχε αρχίσει να κάνει νέο γύρο, πείθοντας τους εύπιστους (όπως ο στιχουργός και χρονογράφος του Έθνους που το έχαψε αμάσητο και το παίνεψε στη στήλη του) και προκαλώντας τη θυμηδία των δύσπιστων όπως ο εκδότης του Φιστικιού. Δυστυχώς στο διάστημα που μεσολάβησε, είδαμε την απάτη να αναμεταδίδεται και από άλλα, πιο επικίνδυνα, βήματα. Δεν εννοώ τους διάφορους τηλεβιβλιοπώλες που διαδίδουν παρόμοιες (και χειρότερες) απόψεις στα παρακάναλα· εννοώ σοβαρές εφημερίδες. Όπως λογουχάρη την Καθημερινή, της οποίας ο δημοσιογράφος, παίρνοντας τις προάλλες συνέντευξη από τον Σαρ. Καργάκο, του έκανε ερώτηση: «Σύμφωνα με τους επιστήμονες πληροφορικής, οι Η/Υ προχωρημένης τεχνολογίας δέχονται ως νοηματική γλώσσα μόνο την ελληνική, λόγω της πρωτογένειας των λέξεών της, την αιτιώδη δηλαδή σχέση που υπάρχει μεταξύ τους. Επίσης, τη θεωρούν ως μη οριακή. Ποια είναι η δική σας άποψη;» δηλαδή διατυπώσεις παρμένες αυτούσιες από το κείμενο της κ. Γεωργαλά. Και βέβαια ο Σ. Καργάκος (με τις απόψεις του οποίου περί τα γλωσσικά δεν συμφωνώ πάντοτε), που ξέρει αρχαία ελληνικά όσο πολύ λίγοι, αν και δεν φάνηκε να έχει ακούσει το Λερναίο κείμενο, απάντησε πολύ σωστά και προσγειωμένα ότι η ελληνική γλώσσα δεν είναι μοναδική, απλώς η αρχαία έχει περισσότερες συντακτικές δομές. Ακόμα χειρότερα, το καλοκαίρι στα Νέα, σε σελίδα με θέματα έκθεσης εν όψει των εξετάσεων, δόθηκε σαν θέμα προς ανάλυση και ανάπτυξη, απόσπασμα από το ίδιο το Λερναίο κείμενο της κ. Γεωργαλά!! Αν σκεφτούμε ότι οι μαθητές είναι πολύ φυσικό να θεωρούν αυταπόδεικτη αλήθεια το θέμα που τους δίνει να αναπτύξουν ο δάσκαλός τους (στην προκειμένη περίπτωση το φροντιστήριο Ομόκεντρο) η ενέργεια του φροντιστή που προώθησε αυτό το κομπογιαννίτικο κείμενο είναι εγκληματική.

 

 

Επιστροφή στα 'Αρθρα από το Φιστίκι
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου




© 2006 Νίκος Σαραντάκος
sarant@pt.lu