Ηχορύπανση ή ηχορρύπανση; Πόσα ρο στις σύνθετες λέξεις;

 

Με ρώτησαν: πρέπει να γράφουμε ηχορύπανση ή ηχορρύπανση;

 

Ο κανόνας λέει ότι οι σύνθετες λέξεις με δεύτερο συνθετικό που αρχίζει από -ρ- γράφονται με δύο ρο αν είναι λόγιες ή αρχαίες (θυμίζω, στα αρχαία το ρο το πρόφερναν δασύ), ενώ με ένα ρο αν είναι νεότερες ή ξένα δάνεια (π.χ. ασπρόρουχο· το ρούχο είναι σλαβικό).

Έτσι λέμε:

απορρίπτω, αλλά ξαναρίχνω.
αναρρόφηση αλλά μονορούφι.
εμπορορράπτης αλλά φραγκοράφτης.

Ως εδώ, καλά. Τι γίνεται όμως με τα νεότερα που είναι λόγια αλλά είναι και λαϊκά, δηλαδή ευρείας κατανάλωσης λέξεις; Και ιδίως όταν το β' συνθετικό μένει αμετάβλητο (ενώ παραπάνω, ο νεότερος τύπος είναι δημοτικότερος π.χ. ράπτης/ράφτης)

Παράδειγμα καλό, τα σύνθετα της ρύπανσης, τα οποία όλο και θα πληθαίνουν καθώς έρχονται καινούργιοι νεολογισμοί.

Το καινούργιο Ορθογραφικό Λεξικό του Μπαμπινιώτη, την ηχορύπανση τη γράφει με δύο ΡΡ, διότι, λέει, το θεωρεί λόγιο σύνθετο, ενώ την αφισορύπανση με ένα Ρ χωρίς σχόλια. Τη θερμορύπανση δεν την έχει, ούτε (περιέργως) την αντιρύπανση. Εδώ φαίνεται να υπάρχει μια αντίφαση, γιατί η ίδια λέξη (η ρύπανση, η οποία παρεμπιπτόντως δεν είναι αρχαία, είναι μεσαιωνική) συνθέτεται αλλιώς με το ένα σύγχρονο πρώτο συνθετικό (ηχο-) και αλλιώς με το άλλο (αφισο-). Γιατί η διαφορετική μεταχείριση, τη στιγμή μάλιστα που η αφισορύπανση, μου λένε, είναι παλιότερη; Να υποθέσω ότι αυτό έγινε επειδή η αφισορύπανση έχει για πρώτο συνθετικό ένα ξένο δάνειο (αφίσα), ενώ η ηχορρύπανση είναι αμιγώς ελληνική;

Το λεξικό Τριανταφυλλίδη έχει με ένα ρο και τα δύο (ηχο- και αφισο-). Στο γκουγκλ οι τύποι με ένα ρο υπερισχύουν σαφώς.

 

Ωστόσο και τα δυο λεξικά βάζουν με δύο Ρ την απορρύπανση και τα απορρυπαντικά, προφανώς επειδή αυτά πρόλαβαν να καθιερωθούν σε μια εποχή παλιότερη.

Το ταχύρρυθμος, το μεν λεξικό Τριανταφυλλίδη το δίνει με δύο ΡΡ, όπως και το λεξικό Μπαμπινιώτη το μεγάλο, αλλά το Ορθογραφικό το δίνει και με τις δύο γραφές (ταχύρυθμος/ταχύρρυθμος) προτιμώντας όμως την απλούστερη, ταχύρυθμος, επειδή λέει ανήκει στα νεότερα σύμφωνα. Αυτό μού φαίνεται κραυγαλέα αντίφαση με π.χ. την ηχορρύπανση, που κι αυτή νεότερη είναι. Χωρίς να έχω ψάξει στα σώματα, θα στοιχημάτιζα ότι ο ταχύρρυθμος είναι παλιότερη λέξη από την ηχορύπανση. Στο γκουγκλ, ο απλογραμμένος τύπος υπερτερεί, με 2:1 (δηλαδή όχι τόσο συντριπτικά όσο οι απλογραμμένοι τύποι στην περίπτωση των συνθέτων της ρύπανσης).

Για το λεξικό Μπαμπινιώτη, δύο ακόμα επισημάνσεις:

α) τώρα συνειδητοποιώ πόσα κενά έχει το λημματολόγιό του, αφού στο αντιρ- που κοίταξα λείπουν τα: αντιρατσισμός και τα παράγωγά του, αντιρύπανση και τα παράγωγά της, αντιρευματικά φάρμακα, αντιρυτιδικός. Αυτά λείπουν τόσο από το Ορθογραφικό όσο και από το Μεγάλο. Έτσι δεν θα μάθουμε ποια από αυτά θα τα έγραφε με δύο ρο.

 

β) το λεξικό Μπαμπινιώτη, το Ορθογραφικό εννοώ, πέφτει σε αντίφαση εσωτερική και αλλού: το βαθύριζος το έχει με ένα ρο, ενώ το πολύρριζος με δύο, χωρίς ιδιαίτερο σχόλιο. Ωστόσο, όσο αρχαίο είναι το ένα, τόσο και το άλλο (και τα δύο απαντούν στον Θεόφραστο). Το λεξικό Τριανταφυλλίδη τα έχει και τα δύο με δύο ρο, ΡΡ.

Συμπέρασμα; Αφενός, υπάρχει αρκετό αλαλούμ, αφού και τα ίδια τα λεξικά πέφτουν σε αντιφάσεις. Το θέμα πρέπει να κοιταχτεί λέξη προς λέξη και αυτό δεν έχει γίνει. Ωστόσο, ίσως αυτό είναι έργο θλιβερό και μίζερο, που έλεγε και κάποια ψυχή.

 

Οπότε, σκέφτομαι μήπως αρχίσω κι εγώ να προπαγανδίζω τη ρηξικέλευθη πρόταση του συνάδελφου Νίκου Λίγγρη, την οποία διατύπωσε σε σχετική συζητηση στο καινούργιο μεταφραστικό φόρουμ Λεξιλογία, όπου συχνάζω. Ο Λίγγρης προτείνει να μιμηθούμε τους «λαμπρούς ανορθόγραφους του Διαδικτύου» και να γράφουμε όλες τις σύνθετες λέξεις με ένα ρο, ακόμα και τις καθιερωμένες, εκτός ίσως από εκείνες που έχουν πρώτο συνθετικό που τελειώνει σε σύμφωνο (π.χ. παλίρροια), δηλαδή προτείνει (μεταξύ αστείου και σοβαρού; δεν ξέρω) να γράφουμε π.χ. αιμοραγία, αντίρηση, απορόφηση, απορυπαντικά, παχύρευστος, χείμαρος.

 

Δεν με έχει ακόμα πείσει –αλλά η ρηξικέλευθη πρότασή του θα μας γλιτώσει από έναν τεράστιο πονοκέφαλο, κι εμάς και τα παιδιά μας, χωρίς να θυσιάζει ούτε τοσοδά από την ετυμολογική διαφάνεια της λέξης. Τολμώ μάλιστα να πω ότι έτσι θα γίνει χίλιες φορές πιο διαφανής η σύνθεσή της: από + ρύπανση = απορύπανση, τι απλούστερο;

 

 

Υ.Γ. Μου γράφουν ότι την απλοποίηση του διπλού ρο την είχε προτείνει πριν από 15 περίπου χρόνια και ο Στυλιανός Αλεξίου και μάλιστα σε όλες τις περιπτώσεις, δηλαδή και στην παλίρροια και τα άλλα όπου το πρώτο συνθετικό τελειώνει σε σύμφωνο.

 

 

 

Επιστροφή στα Ορθογραφικά Μεζεδάκια