Πρέκνα – Η ιστορία της λέξης και οι ελλείψεις των λεξικών μας

Για τα λεξικά μας, η λέξη πρέκνα δεν υπάρχει. Δεν θα τη βρείτε ούτε στον Μπαμπινιώτη, ούτε στου Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη, ούτε στο Μέγα του Παπύρου, ούτε στον τρίτομο Σταματάκο, ούτε καν στον 15τομο Δημητράκο.  Αν είναι δικαιολογημένη αυτή η  παράλειψη ή όχι, θα το πούμε μετά.

Τι είναι όμως πρέκνα; Τη λέξη την ξαναβρήκα σε ένα διήγημα του Ιωάννου, Εν ταις ημέραις εκείναις, που ανέβασα τις προάλλες, που μιλάει για τον αφανισμό των Εβραίων:

Ένα κοκκινομάλλικο κορίτσι με πρέκνες στο πρόσωπο δεκατέσσερα με δεκαπέντε χρονώ,

Εδώ η οφθαλμοφανής σημασία είναι φακίδες, αλλά η λέξη περισσότερο χρησιμοποιείται για στίγματα, όπως αυτά της ηλικίας. Στη συζήτηση που έγινε στο φόρουμ Λεξιλογία, μια φίλη πρόσφερε το εξής άριστο παράδειγμα χρήσης, που το άκουσε από μια φίλη της Πολίτισσα:  «Άσε, μεγαλώνοντας γέμισα πρέκνες, εγώ που ποτέ δεν ήμουν πρεκνιάρα». Και συμπληρώνει, η φίλη, “Την πρώτη φορά που μας το είπε την κοιτάγαμε καλά-καλά, τώρα το λέμε κι εμείς”.

Πρέκνες έχει και η ρόγα του σταφυλιού και μάλιστα υπάρχει και ποικιλία σταφυλιού, πρεκνίδι θαρρώ.

Στον ενικό, πρέκνα πρέπει να είναι επίσης η γάνα, η βρώμα. Αλλά αυτό δεν το ξέρω, το συνάγω από ευρήματα στο γκουγκλ. Το γκουγκλ δίνει κάμποσα ευρήματα για τη λέξη.

Ό Ιωάννου πιο πάνω είναι θεσσαλονικιός (και με καταγωγή από Ανατολική Θράκη) και γενικά από την έρευνα που έκανα η πρέκνα πρέπει να είναι βόρεια λέξη, αλλά αυτό το λέω πολύ πρόχειρα. Την έχω βρει τη λέξη πάντως και στον Καραγάτση, που είναι μεν θεσσαλός αλλά γράφει αθηναϊκά. Φίλος Θεσσαλός, άλλωστε, ξέρει τη λέξη από παιδί. Πιο πολύ θα έλεγα ότι πρόκειται για μια από τις πάμπολλες υπόγειες λέξεις, που υπάρχουν σε διάφορες διάλεκτες αλλά δεν έχουν μπει στο κυρίως σώμα της ελληνικής και στα λεξικά, και που όταν συνειδητοποιούμε ότι τη χρησιμοποιούν και σε άλλη διάλεκτο πέρα από τη δική μας εκπλησσόμαστε.

Η πρέκνα δεν είναι δάνειο -έρχεται από τα αρχαία, από το περκνός, που είναι ο στικτός. Από εκεί είναι και η πέρκα, το ψάρι και κάμποσες άλλες λέξεις που δηλώνουν στίγματα (περκνόπτερος κτλ.) Ο Ησύχιος έχει ένα “πέρκωμα”, ενώ υπάρχει και ρήμα “αποπερκούμαι”. Το περκνός δίνει το “πέρκνα” το οποίο είναι σχεδόν απρόφερτο και εύλογα γίνεται πρέκνα. Υπάρχει επίσης η “περκνάδα”, συνώνυμο θαρρώ.

Η περκνάδα και η  πέρκνα υπάρχουν στα περισσότερα λεξικά, δηλαδή στον Δημητράκο, τον Σταματάκο, τον Κριαρά (το επίτομο) και τον Μπαμπινιώτη (αλλά όχι στο λεξικό Τριανταφυλλίδη), μάλιστα χαρακτηρίζονται (από τα δυο πρώτα λεξικά) λέξεις της δημοτικής. Ομολογώ πως δεν τις ήξερα και πως σε κανένα κείμενο δεν τις έχω βρει, παρά μόνο σε υποσημείωση στα Λαογραφικά Σύμμεικτα του Πολίτη. Πάντως η σημασία τους φαίνεται να είναι αποκλειστικά οι φακίδες ή οι πιτσιλιές στο πρόσωπο από τον ήλιο, οι πανάδες.

Κάμποσα λοιπόν λεξικά έχουν τον σπανιότερο τύπο, που όμως διατηρεί διάφανη τη σχέση του με την αρχαία γλώσσα. Κανένα λεξικό δεν έχει τον κοινότερο τύπο, που χρησιμοποιείται και σήμερα, και που έχει απομακρυνθεί λίγο από τον αρχαίο τύπο (έχει παραφθαρεί, λένε κάποιοι). Κανένα;  Όχι ακριβώς. Υπάρχει ένα έργο αναφοράς, όχι ακριβώς λεξικό, που καταγράφει τον τύπο “πρέκνα”, τα Συνώνυμα και Συγγενικά του Π. Βλαστού, ο οποίος μάλιστα δίνει και τον τύπο πρεκνιασμένος.

Υπάρχει και χειρότερο. Δυο λεξικά, του Δημητράκου και το Μέγα του Παπύρου, τα οποία θέλουν να είναι τρισχιλιετή, δηλαδή καταγράφουν υποτίθεται όλη την ελληνική, έχουν μεν τα άφθονα αρχαία από περκ-, αλλά στο πρεκ- δεν έχουν την πρέκνα, παρά μόνο ένα “πρεκνόν”, γλώσσα του Ησυχίου, με την ερμηνεία “ποικιλόχρουν έλαφον”. Δεν έχουν τη λέξη που χρησιμοποιείται και σήμερα, αλλά έχουν μια αμφίβολη άπαξ καταγραφόμενη λέξη, επειδή έτυχε να την καταγράψει ο Ησύχιος. Δεν είναι να γελάει και το ποικιλόχρουν ερίφιον;

 

Επιστροφή στις ιστορίες λέξεων

Επιστροφή στις Λεξικογραφικές σημειώσεις
Σελίδες για τη γλώσσα