Λίγα λόγια ακόμα για τον μύθο περί νοηματικών γλωσσών και για την υποτιθέμενη πρωτογένεια της ελληνικής γλώσσας

 

Ο μύθος για το ότι τα ελληνικά είναι νοηματική γλώσσα (και μάλιστα η μοναδική νοηματική γλώσσα!) περιλαμβάνεται στο «Λερναίο» κείμενο περί Hellenic Quest, αυτή την επιτομή της ελληναράδικης παραγλωσσολογίας.

 

Ο μύθος ωστόσο έχει αποκτήσει και κάποια αυτοτέλεια, αφού πού και πού τον βλέπει κανείς χωριστά από τις υπόλοιπες μπαρούφες του Λερναίου κειμένου· και επειδή στην ανάπτυξη του μύθου χρησιμοποιείται επιστημονικοφανής ορολογία, αυτόν τον επιμέρους μύθο τον χάβουν πολλοί· λογουχάρη, για πρωτογένεια μίλησε ο Ευριπίδης Στυλιανίδης, ο Υπουργός Παιδείας με τα ρευστά έντερα, για πρωτογένεια και ο πρώην πρόεδρος Χρ. Σαρτζετάκης. Βέβαια, κρίνοντας από τη γενικότερη πολιτεία των ανδρών, θαρρώ πως δεν ήθελαν και πολύ σπρώξιμο για να χάψουν τη νοηματική μπαρούφα.

 

Λέει το Λερναίο κείμενο:

 

“Νοηματική γλώσσα” θεωρείται η γλώσσα στην οποία το “σημαίνον” δηλαδή η λέξη και “το σημαινόμενο” δηλαδή αυτό που η λέξη εκφράζει,(πράγμα, ιδέα, κατάσταση) έχουν μεταξύ τους πρωτογενή σχέση. Ενώ “σημειολογική” είναι η γλώσσα στην οποία αυθαιρέτως ορίζεται ότι το α “πράγμα” (σημαινόμενο) εννοείται με το α (σημαίνον). Με άλλα λόγια, η Ελληνική γλώσσα είναι η μόνη γλώσσα της οποίας οι λέξεις έχουν “πρωτογένεια”, ενώ σε όλες τις άλλες, οι λέξεις είναι συμβατικές, σημαίνουν κάτι απλά επειδή έτσι συμφωνήθηκε μεταξύ εκείνων που την χρησιμοποιούν. Π.χ στην Ελληνική, η λέξη ενθουσιασμός=εν-Θεώ, γεωμετρία=γη+μετρώ, προφητεία=προ+φάω, άνθρωπος=ο αναθρών οπωπάς (ο αρθρώνων λόγο). Έχουμε δηλαδή αιτιώδη σχέση μεταξύ λέξεως-πράγματος, πράγμα ανύπαρκτο στις άλλες γλώσσες.

 

Καταρχάς, στην ορολογία της γλωσσολογίας νοηματικές γλώσσες είναι οι γλώσσες των κωφών και μόνο αυτές. Δεύτερον, εδώ γίνεται ένα τεράστιο μπέρδεμα ανάμεσα στην ετυμολογία και στη σημειολογία. Πράγματι, η λέξη ‘γεωμετρία’ προέρχεται από το ‘γη’ και το ‘μετρώ’, αλλά τι σημαίνει αυτό; Μήπως κάτι ανάλογο δεν συμβαίνει και στα γερμανικά, όπου η τηλεόραση λέγεται Fernsehen, από το Fern (μακριά) και το sehen (βλέπω); Μήπως το ίδιο δεν συμβαίνει έστω και στα αγγλικά όπου το window (παράθυρο) προέρχεται από το παλαιονορβηγικό vindauga όπου vind(r) ο άνεμος (σημερινό αγγλικό wind) και auga το μάτι, «μάτι για τον άνεμο» δηλαδή; Όση «πρωτογένεια» έχουν τα ελληνικά, άλλη τόση έχουν και τα γερμανικά!

 

Αυτό που θεωρεί «πρωτογένεια» ο συντάκτης του Λερναίου κειμένου, είναι απλούστατα ετυμολογική διαφάνεια, δηλαδή ότι βλέποντας μια σύνθετη λέξη μπορούμε να διακρίνουμε με ευχέρεια τα συστατικά της μέρη. Λογικό είναι εμείς, που είμαστε Έλληνες, να βρίσκουμε μεγαλύτερη ετυμολογική διαφάνεια στην ελληνική γλώσσα απλούστατα επειδή την ξέρουμε καλύτερα! Ο Γερμανός, φυσικά, θα βρίσκει διαφανέστατη τη γερμανική και πολύ εύκολα θα συνάγει το συμπέρασμα ότι το Fahrrad (το ποδήλατο) παράγεται από το fahren, οδηγώ, και το Rad, τροχός.

 

Θα ήταν διαφορετική η ελληνική (ή όποια άλλη) γλώσσα, αν υπήρχε «αιτιώδης σχέση» ανάμεσα σε απλές λέξεις/ρίζες και πράγματα, αν λόγου χάρη η λέξη ‘γη’ συνδεόταν με κάποιον τρόπο με το πράγμα «γη» –αλλά αυτό, δεν ισχύει παρά μόνο για ελάχιστες λέξεις, τις λεγόμενες ηχομιμητικές, όπως π.χ. γαβγίζω, βόμβος, μπαμ, γκαπ-γκουπ, ζουζούνι. Αλλά και πάλι, οι ηχομιμητικές λέξεις κάθε άλλο παρά αποκλειστικότητα της ελληνικής είναι –αφήνουμε που και σ’ αυτές υπάρχει ένας βαθμός αυθαιρεσίας, αφού αλλιώς νιαουρίζουν οι γάτες στα ελληνικά, αλλιώς στα αγγλικά και αλλιώς στα γερμανικά.

 

Κατά τα άλλα, αιτιώδης σχέση ανάμεσα στη λέξη και στο πράγμα δεν υπάρχει. Αυτό στην επιστημονική ορολογία λέγεται «αυθαιρεσία του γλωσσικού σημείου». Δηλαδή, η σχέση που υπάρχει ανάμεσα στο σημαίνον (τη λέξη) και το σημαινόμενο (το πράγμα) είναι αυθαίρετη. Για παράδειγμα, το γλωσσικό σημείο (η λέξη) μήλο αποτελεί την ένωση της έννοιας "μήλο" και της ηχητικής ακολουθίας [milo]. Όμως δεν υπάρχει καμιά φυσική και αιτιολογημένη σχέση ανάμεσα στο σημαίνον και το σημαινόμενο, με την έννοια ότι δεν υπάρχει κάποιος εγγενής λόγος που αυτό το νόστιμο κόκκινο φρούτο το λέμε μήλο και όχι, έστω, αλαντάμ· η σχέση είναι αποτέλεσμα της κοινωνικής σύμβασης. Απόδειξη γι’ αυτό, λέει η γλωσσολογία, είναι ότι η ίδια έννοια ("μήλο") αντιπροσωπεύεται διαφορετικά στις διάφορες γλώσσες: apple στα αγγλικά, pomme στα γαλλικά, μήλο στα ελληνικά.

 

Το αστείο είναι ότι οι εμπνευστές του Λερναίου κειμένου δεν αμφισβητούν γενικά την αυθαιρεσία του γλωσσικού σημείου. Το λένε καθαρά: οι λέξεις είναι συμβατικές, σημαίνουν κάτι απλά επειδή έτσι συμφωνήθηκε μεταξύ εκείνων που την χρησιμοποιούν, και νομίζω ότι κάθε γλωσσολόγος θα συμφωνούσε με την πρόταση αυτή. Μόνο που… μόνο που οι οπαδοί του Λερναίου αυτή την αδιαμφισβήτητη αλήθεια την αναγνωρίζουν «για όλες τις άλλες γλώσσες», ενώ για τα ελληνικά θέλουν να μην είναι αυθαίρετο το γλωσσικό σημείο, θέλουν να υπάρχει «αιτιώδης σχέση» ανάμεσα σε σημαίνον και σημαινόμενο. Αυτή η δήθεν μοναδικότητα της ελληνικής γλώσσας τούς αρέσει πολύ, φαντάζομαι, τόσο που μερικοί (αρκετοί δυστυχώς) από αυτούς ανακαλύπτουν και μαθηματικές σχέσεις ανάμεσα στα γράμματα και τις λέξεις, με θεωρίες σαν τη λεξαριθμητική που είναι κράμα αγυρτείας και παραφροσύνης.

 

Όταν όμως τους ζητήσεις παραδείγματα, δεν είναι τυχαίο, σου αναφέρουν σύνθετες λέξεις (δείτε πιο πάνω: γεωμετρία = γη + μετρώ). Κι αν τους ρωτήσεις: γιατί η γη ονομάστηκε έτσι; δεν έχουν τι να απαντήσουν. (Παρεμπιπτόντως, είναι και αγράμματοι: η ετυμολογία «άνθρωπος < αναθρών οπωπάς» είναι εντελώς λαθεμένη).

 

Λοιπόν, για να κλείνω, καμιά γλώσσα δεν έχει «πρωτογένεια», ούτε τα ελληνικά ούτε καμιά άλλη· στη γλωσσολογία δεν υπάρχει καν όρος «πρωτογένεια». Και επαναλαμβάνω, ότι με εξαίρεση τις ηχομιμητικές λέξεις, δεν υπάρχει κανείς εγγενής λόγος που το μήλο το λέμε «μήλο»!

 

 

 

'Αλλα κείμενα περί Hellenic quest
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου




© 2008 Νίκος Σαραντάκος
sarant@pt.lu