Το κείμενο αυτό, διορθωμένο και ξανακοιταγμένο, περιλαμβάνεται στο βιβλίο μου "Γλώσσα μετ' εμποδίων" που κυκλοφορεί από τον Οκτώβρη του 2007 από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου. Περισσότερα για το βιβλίο μου αυτό, μπορείτε να διαβάσετε εδώ



Η κόρη του μανάβου έπεσε εις τας λάσπας

 

Πριν από πολλά χρόνια, το 1908, ο πρωτοπόρος δημοτικιστής Ελισσαίος Γιανίδης (μαθηματικός στο επάγγελμα), στο έργο του Γλώσσα και ζωή, έκανε ένα ενδιαφέρον πείραμα. Πήρε λόγιες λέξεις και εκφράσεις και τις παρουσίασε με το τυπικό της δημοτικής, και από την άλλη πήρε λαϊκές λέξεις και εκφράσεις και τους φόρεσε το τυπικό της καθαρεύουσας. Φυσικά, στη μια περίπτωση το αποτέλεσμα ήταν σχεδόν απόλυτα φυσιολογικό, ενώ στην άλλη σκέτος τραγέλαφος. Για παράδειγμα, από τη μια είχαμε «του δικαστή» ενώ από την άλλη «του μανάβου», από τη μια «τις απρόοπτες μεταβολές, οι οποίες» και από την άλλη «έπεσα εις τας λάσπας», από τη μια «της απέραντης» και από την άλλη «της απεντάρου», και ούτω καθεξής. Με το πείραμα αυτό, ο Γιανίδης ήθελε να δείξει αφενός πόσο τεχνητή είναι η καθαρεύουσα και αφετέρου την απορροφητική δύναμη της δημοτικής. Δεν είχε υπόψη του ο αείμνηστος δάσκαλος ότι σχεδόν εκατό χρόνια μετά, η νεοκαθαρευουσιάνικη επέλαση θα έδινε πραγματικά και όχι φτιαχτά παραδείγματα παρόμοιων τραγέλαφων, που η δική του φαντασία δεν είχε τολμήσει να προτείνει.

 

Διαβάζω στην Ελευθεροτυπία της Δευτέρας 14.6.2004 για τη μεγάλη νίκη της ελληνικής εθνικής ομάδας επί της Πορτογαλίας στην πρεμιέρα του ευρωπαϊκού πρωταθλήματος.

Οι πορτογάλοι παίκτες, λέει ο απεσταλμένος Αλ. Σπυρόπουλος, «ξεκίνησαν να πωλούν τις μπάλες την ώρα που οι ελληνικές μηχανές δούλευαν ήδη στο μάξιμουμ». Προσέξτε: να πΩλούν τις μπάλες! Πρόκειται βέβαια για την κοινότατη έκφραση «πουλάω τη μπάλα», που λέγεται όταν ένας παίκτης κάνει λανθασμένη πάσα και δίνει τη μπάλα στον αντίπαλο. Η σεμνοτυφία του συντάκτη, που δεν ήθελε να γράψει το (κυριολεκτικά!) αγοραίο «πουλάω», μαζί με τον ευρωπληθυντικό (βλ. τακτικές, πολιτικές, συμπεριφορές) που πλήθυνε τις «μπάλες» συνέργησαν σ’ αυτή την τραγελαφική έκφραση. Ωστόσο, για αγώνα ποδοσφαίρου έγραφε ο ευλογημένος, δεν ανέλυε το πρόβλημα της ελευθερίας του ατόμου στη διαλεκτική του Χέγκελ!

 

Όμως, το κυριότερο είναι πως το «πουλάω τη μπάλα» είναι μια στερεότυπη, ιδιωματική έκφραση -σημαίνει κάτι μεταφορικό. Δεν σηκώνει και πολλές-πολλές μετατροπές. Ούτε προσθαφαιρέσεις λέξεων, ούτε καθαρευουσιανισμούς (1). Φανταστείτε να λέγαμε, σε ποιον τα πωλείς αυτά; ή τρέλα μας πωλείς τώρα; ή άφησέ τον, πωλεί μούρη. Γελοία; Όσο γελοίο είναι και το «ξεκίνησαν να πωλούν τις μπάλες», που λογικά θα έπρεπε να μας κάνει να φανταστούμε ότι οι πορτογάλοι παίκτες είχαν στήσει πάγκο έξω από το γήπεδο και πουλούσαν μπάλες στους περαστικούς (οπότε εξηγείται και το ότι έχασαν το ματς!)

 

Όχι, στη λόγια γλώσσα το «πουλάω τη μπάλα» δεν είναι «πωλώ τις μπάλες». Είναι  «δίνω τη μπάλα στον αντίπαλο», είναι «κάνω πολλές λανθασμένες μεταβιβάσεις» αν θέλετε. Έπειτα, όταν το υπόλοιπο κείμενο είναι γραμμένο σε γενικά στρωτή δημοτική, το πωλούσαν ξεχωρίζει σαν τη μύγα μες στο γάλα, σαν να φοράμε το νυφικό της γιαγιάς μας για να πάμε για ψώνια στη λαϊκή, που θα έλεγε και ο Γ. Χάρης. Σαν καρνάβαλος, δηλαδή.

 

Όμως φαίνεται πως στον συντάκτη αρέσει ο καρνάβαλος, διότι λίγες αράδες πιο κάτω επαναλαμβάνει το τόλμημα και μάλιστα ακόμα πιο κωμικά. Διαβάζουμε συγκεκριμένα ότι οι πορτογάλοι παίκτες, «ανασφαλείς στις επεμβάσεις τους, επέμεναν να πωλούν μπάλες, σούταραν κατά κανόνα στου καραγκιόζη το γάμο». Στο οποίο, το μόνο που μπορούμε να απαντήσουμε είναι ότι ο καλός συντάκτης μάλλον τρέλα πωλεί και να τον παρακαλέσουμε να πάει αλλού να τα πωλήσει αυτά.

 

Ίσως όμως να είμαι υπερβολικά αυστηρός απέναντι σε ένα κείμενο που γράφτηκε σε εφημερίδα, εφήμερο δηλαδή εξ ορισμού. Γιατί παρόμοιο ατόπημα, δηλαδή καθαρευουσιάνικη μετατροπή ιδιωματικής έκφρασης, το βρήκα επίσης σε βιβλίο, και μάλιστα βιβλίο σοβαρό. Στα Συναρπαστικά χρόνια, την αυτοβιογραφία του ιστορικού Έρικ Χόμπσμπαουμ, διαβάζω: «Και παρά το ότι ο Amis έφερε πια περισσότερο σε ηλικιωμένο συντηρητικό παρά στον αριστερό που ήταν στα νιάτα του, πόρρω απείχε από το ρόλο του αντιδραστικού μπαρόβιου ξεκούτη, τον οποίο υιοθέτησε αργότερα.»

 

Βέβαια, ο Έιμις δεν έφερε τίποτα σε κανέναν, απλώς έφερνε περισσότερο σε ηλικιωμένο συντηρητικό· και το ατόπημα είναι εδώ βαρύτερο, διότι επιπλέον ο τύπος «έφερε» δεν δείχνει καθαρά αν πρόκειται για αόριστο ή παρατατικό, και μπερδεύει τον αναγνώστη, ενώ το έφερνε, πέρα από σωστό, θα ήταν και διαυγές. Αλλά φαίνεται πως η διαύγεια δεν είναι πια της μόδας…

 

ΥΓ

(1) Για να είμαι δίκαιος: μερικές παροιμιακές φράσεις χρησιμοποιούνται όντως «μεταφρασμένες» στην καθαρεύουσα, π.χ. το έγραψε εις τα παλαιότερα των υποδημάτων του [= στα παλιά του τα παπούτσια] ή ποιεί την νήσσαν [= κάνει την πάπια] Όμως, πέρα από το ότι οι περιπτώσεις αυτές είναι ελάχιστες και ότι η «μεταγλώττιση» αποσκοπεί σαφώς στο να τονίσει την εγγενή ειρωνεία τους, αλά Μποστ, προσέξτε ότι μεταφράζονται ολόκληρες οι φράσεις, όχι μια μόνο λέξη τους.