ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΧΑΡΙ ΠΟΤΕΡ

 

Το φιάσκο με τον Άντον Χερτ

 

Διάβασα κάπου, και μάλλον αλήθεια είναι, ότι από τότε που αποφασίστηκε η κινηματογραφική μεταφορά του έργου, στάλθηκε στους ανά τον κόσμο μεταφραστές των βιβλίων του Χάρι Πότερ εγκύκλιος με ονόματα ηρώων που πρέπει να μεταφράζονται χωρίς αλλαγές και τοπικές προσαρμογές. Είναι λύση που την επικροτώ (σαν γενική αρχή, εννοώ, όχι τον συγκεκριμένο κατάλογο που δεν τον έχω δει και δεν ξέρω αν υπάρχει) και κατά τη γνώμη μου, σε μια σημερινή μετάφραση:

 τα κύρια ονόματα πρέπει να αφήνονται ως έχουν (με ενδεχόμενο εξελληνισμό του βαφτιστικού ονόματος αν υπάρχει ελληνικό ανάλογο, έτσι Ερμιόνη ασφαλώς και όχι Χερμιόνε, αλλά από την άλλη πλευρά έναν Πάουλ μάλλον δεν θα τον κάναμε Παύλο), ενώ τα παρατσούκλια κτλ. πρέπει ασφαλώς να μεταφράζονται (έτσι ο γάτος της Ερμιόνης πολύ σωστά μεταφράστηκε Στραβοπόδαρος, καλή απόδοση του αγγλικού Crookshanks).

 

Όμως, η εγκύκλιος αυτή στάλθηκε αφού είχαν κυκλοφορήσει στις περισσότερες γλώσσες τα τρία πρώτα βιβλία της σειράς. Έτσι, στα πρώτα βιβλία (ειδικά στο πρώτο!) οι κατά τόπους μεταφραστές άφησαν ελεύθερη τη φαντασία τους να δημιουργήσει "τοπικοποιημένες" αποδόσεις των ονομάτων, ακόμα και των ονομάτων των ηρώων.

 

Η ελληνική έκδοση υπήρξε γενικά φειδωλή σε εξελληνισμούς· κι αν προσωπικά συμφωνώ προκειμένου για κύρια ονόματα, θα περίμενα λίγη περισσότερη φαντασία και ελευθερία όταν το ζητούμενο είναι να αποδοθούν ονόματα τόπων, πραγμάτων, θεσμών, δηλαδή ονόματα που πρέπει να μεταφραστούν.

 

Η ελληνική μετάφραση κάνει μία, αλλά πολύ σημαντική, εξαίρεση από την αρχή της μη επέμβασης στα κύρια ονόματα, και το κάνει εξαιτίας ενός υπαρκτού μεταφραστικού προβλήματος σε ένα άλλο σημείο του βιβλίου. Ισχυρίζομαι ότι η λύση που δόθηκε σε αυτό το υπαρκτό πρόβλημα ήταν ένα περιττό ρίσκο και δεν στέφθηκε με επιτυχία.

 

Το αποκορύφωμα του δεύτερου τόμου του Χάρι Πότερ έρχεται στο προτελευταίο κεφάλαιο όταν ο νεαρός Βόλντεμορτ που στον Χάρι είναι γνωστός ως Tom Marvolo Riddle, γράφει με το ραβδί στον αέρα το όνομά του

 

TOM MARVOLO RIDDLE

 

και ύστερα με μια κίνηση του ραβδιού του τα γράμματα αρχίζουν να αναδιατάσσονται και σχηματίζουν τη φράση

 

I AM LORD VOLDEMORT

 

κι έτσι αποκαλύπτεται στον Χάρι η ταυτότητα του μυστηριώδους μελαχρινού νεαρού.

 

Ο μεταφραστής καλείται να αποδώσει στη γλώσσα του τον αναγραμματισμό.

 

Η ελληνίδα μεταφράστρια πήρε ένα τεράστιο ρίσκο και κατ' εμέ κατέληξε σε μεγαλειώδες φιάσκο.

 

Η σκηνή που περιέγραψα βρίσκεται στη σελ. 330 της ελληνικής έκδοσης. Η ελληνίδα μεταφράστρια προτίμησε να κρατήσει σταθερή τη φράση και έτσι να αλλάξει το όνομα του νεαρού.

 

Πράγματι, από το όνομα

ΑΝΤΟΝ ΜΟΡΒΟΛ ΧΕΡΤ

 

με αναγραμματισμό παράγει τη φράση:

 

ΑΡΧΩΝ ΒΟΛΝΤΕΜΟΡΤ

(σελ. 330)

 

Επέλεξε δηλαδή να δώσει στον ήρωα ένα όνομα το οποίο, με αναγραμματισμό, να δίνει ΑΡΧΩΝ ΒΟΛΝΤΕΜΟΡΤ.

 

Κατ' αρχήν να παρατηρήσω ότι ακόμα και έτσι ο αναγραμματισμός δεν είναι τέλειος. Το ωμέγα του ΑΡΧΩΝ δεν υπάρχει στο όνομα του παιδιού. Θα μπορούσε να βάλει μεσαίο όνομα ΜΟΡΒΩΛ.

 

Το ρίσκο της επιλογής αυτής έγινε ολοφάνερο όταν λίγα χρόνια αργότερα έγινε ταινία ο Χάρι Πότερ και είδαμε με τα μάτια μας RIDDLE αλλά στους υποτίτλους διαβάζαμε Χερτ. Και το προπατορικό αμάρτημα του Άντον Χερτ μεταφέρεται και σε επόμενους τόμους, π.χ. στον 6ο τόμο της σειράς, κάθε φορά που γίνεται αναφορά στο παλιό όνομα του Βόλντεμορτ.

 

Είναι άραγε απαραβίαστα τα ονόματα των ηρώων ενός έργου; Θα έλεγα "σχεδόν". Με άλλα λόγια, για να αλλάξεις (και μάλιστα ριζικά, από Τομ Ριντλ σε Άντον Χερτ) το όνομα ενός ήρωα, πρέπει να έχεις πολύ σοβαρό λόγο. Και η απόδοση της φράσης I AM LORD VOLDEMORT, ασφαλώς και δεν αποτελεί σοβαρό λόγο.

 

Τι θέλω να πω; Όπως το βλέπω εγώ, έχουμε δυο απαραβίαστα στοιχεία.

Αφενός το όνομα του παιδιού, ΤΟΜ ΡΙΝΤΛ όπως μεταγράφεται ελληνικά, και αφετέρου το ΒΟΛΝΤΕΜΟΡΤ.

 

Η εξίσωσή μας λοιπόν είναι:

ΤΟΜ ΧΧΧ ΡΙΝΤΛ à ΥΥΥ ΒΟΛΝΤΕΜΟΡΤ

 

Με το ΧΧΧ, παναπεί το μεσαίο όνομα του Τομ Ριντλ, μπορούμε να παίξουμε. Και με το ΥΥΥ επίσης, τη λέξη ή τις λέξεις που θα συνοδεύουν το "απαραβίαστο" όνομα ΒΟΛΝΤΕΜΟΡΤ. Μάλιστα οι λέξεις αυτές μπορεί και να έρχονται μετά το όνομα, δεν είναι υποχρεωτικό να προηγούνται.

 

Αμέσως βλέπουμε ότι υπάρχει αρκετά καλή αντιστοίχιση των γραμμάτων, αλλά από το αριστερό σκέλος της "εξίσωσης" περισσεύει ένα γιώτα ενώ από το δεξί σκέλος ένα Β και ένα Ο. Επομένως, η λέξη (λέξεις) που θα συνοδεύουν το ΒΟΛΝΤΕΜΟΡΤ πρέπει να έχουν ένα γιώτα.

 

Η προφανής λύση ΕΙΜΑΙ Ο ΒΟΛΝΤΕΜΟΡΤ σημαίνει ότι το μεσαίο όνομα του ΤΟΜ ΡΙΝΤΛ πρέπει να σχηματίζεται από τα γράμματα Ε, Ι, Μ, Α, Ο, Β και Ο, που δυστυχώς έχουν πάρα πολλά φωνήεντα· αν κόψουμε το ένα Ο ώστε να βγαίνει η φράση          ΕΙΜΑΙ ΒΟΛΝΤΕΜΟΡΤ, ή ΒΟΛΝΤΕΜΟΡΤ ΕΙΜΑΙ, προκύπτει το κάπως καλύτερο ΙΒΑΜΟΕ, Ιβαμόε δηλαδή. Και αφού είναι μάγος, που οι μάγοι έχουν περίεργα ονόματα, γιατί όχι; Θυμίζει λίγο και τον Ιβανόη (Ivanhoe). Και, εδώ που τα λέμε, γιατί όχι ΙΒΑΝΟΕ, που θα έδινε τη φράση ΕΙΝΑΙ ΒΟΛΝΤΕΜΟΡΤ ή ΒΟΛΝΤΕΜΟΡΤ ΕΙΝΑΙ. Ακόμα, αυτό το ενοχλητικό δεύτερο όμικρον θα μπορούσαμε να το βολέψουμε σαν άρθρο στο όνομα του νεαρού, δηλαδή:

Ο ΤΟΜ ΙΒΑΝΟΕ ΡΙΝΤΛ à ΕΙΝΑΙ Ο ΒΟΛΝΤΕΜΟΡΤ

Χωρίς διάθεση περιαυτολογίας, μου φαίνεται καλή λύση.

 

Εναλλακτικά, η φράση θα μπορούσε να είναι ΚΥΡΙΟΣ ΒΟΛΝΤΕΜΟΡΤ, πράγμα που δίνει το όνομα Τομ Βόσκουρ Ριντλ, που κι αυτό καλύτερη λύση μου φαίνεται από το να αλλάξω το όνομα του ήρωα!

 

Να προσθέσω ότι όλα αυτά δεν θέλουν και πολλή φαιά ουσία· άρκεσε μισή-μια ώρα παιχνίδι με χαρτί και με μολύβι, εξίσου ευχάριστο με το να λύνεις σουντόκου, για να βρεθούν αυτές οι καλούτσικες έως καλές λύσεις. Φαντάζομαι πως και η μεταφράστρια θα κατέληγε σε εξίσου καλές ή καλύτερες αρκεί να έπιανε το πρόβλημα από τη σωστή πλευρά.

 

Νίκος Σαραντάκος, Δεκέμβριος 2005

 

ΥΓ Φυσικά, το επώνυμο του Τομ Ριντλ στα αγγλικά σημαίνει Γρίφος· αλλά είναι εντελώς ακατόρθωτο και να διατηρηθεί το λογοπαίγνιο και να αναγραμματιστεί με συνέπεια η φράση.

                       

Επιστροφή στις σελίδες του Χάρι Πότερ
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου




© 2005 Νίκος Σαραντάκος