Η Μόνα Ουζούφ και η δολοφονηθείς βουλευτής

 

Στα νέα ελληνικά βάζουμε πάντοτε άρθρο μπροστά από τα κύρια ονόματα, αλλά αυτό είναι μάλλον δική μας ιδιαιτερότητα· στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, τα κύρια ονόματα εκφέρονται άναρθρα: ο Παύλος και η Μαρία, αλλά Jack and Jill, Philippe et Catherine, Hänsel und Grethel. Ακόμα και στα αρχαία ελληνικά, η χρήση των άρθρων, όχι μόνο μπροστά από κύρια ονόματα αλλά και γενικότερα, γινόταν με μεγάλη φειδώ· ρίξτε μια ματιά σε ένα αρχαίο κείμενο και θα βεβαιωθείτε.

 

Τώρα, αυτό που είπα για τις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, ότι δηλαδή εκφέρουν τα κύρια ονόματά τους χωρίς άρθρο, δεν πρέπει να το πάρουμε εντελώς τοις μετρητοίς. Στην πραγματικότητα, κάτι τέτοιο ισχύει για τον ευπρεπισμένο γραπτό λόγο. Στον προφορικό λόγο, και πολύ περισσότερο σε διαλέκτους, τα κύρια ονόματα παίρνουν άρθρο, κυρίως τα θηλυκά, ιδίως στο επίθετο ή το παρατσούκλι. Θυμάμαι τη Λουίζα, δασκάλα των ιταλικών και άριστη κατά τα άλλα, να επιμένει σε σχετική ερώτησή μου ότι όχι, δεν βάζουν στα ιταλικά άρθρο μπροστά από τα γυναικεία επώνυμα, και την ίδια στιγμή από την ανοιχτή τηλεόραση ο εκφωνητής της RAI να ξεσπάει σε κραυγές βλέποντας την αθλήτρια Virdis να κόβει πρώτη το νήμα στο δρόμο των 1.500 μέτρων: La Virdis! La Virdis! Το ερώτημα γιατί να είναι κυρίως τα γυναικεία κύρια ονόματα, και κυρίως τα επώνυμα, που παίρνουν άρθρο, αξίζει χωριστό σημείωμα (ή βιβλίο), οπότε δεν θα το εξετάσουμε εδώ. Να πω μόνο ότι υπάρχει σε όλες τις μεγάλες ευρωπαϊκές γλώσσες· και βεβαίως στα λουξεμβουργιανά, μια επίσημη γλώσσα που είναι διάλεκτος και όπου οι διαλεκτικές ιδιομορφίες αναδεικνύονται με υπερηφάνεια αντί να κρύβονται με ντροπή από το χαλί, τα κύρια ονόματα είναι όλα επισήμως έναρθρα· και πολλοί λουξεμβουργιανοί, αλλά και γάλλοι της Λωρραίνης, όταν μιλούν γαλλικά βάζουν αφειδώς άρθρα στα κύρια ονόματα.

 

Όμως ξεμακραίνω από το θέμα μου. Πέρα από διαλέκτους ή προφορικό λόγο, ή κάποια μυθιστορήματα (στη Ζερμινάλ του Ζολά, λογουχάρη, οι γυναίκες του λαού έχουν έναρθρα ονόματα, Λα Μαέντ η γυναίκα του Μαέ, Λα Μουκέτ η κόρη του Μουκ, σαν τις δικές μας Παναγιώταινα και Θανάσαινα), ο μεταφραστής που θα μεταφράσει σημερινό γαλλικό ή αγγλικό γραπτό κείμενο θα βρει τα κύρια ονόματα χωρίς άρθρα. Και αμέσως ανακύπτει το ερώτημα, ποιο άρθρο θα βάλουμε, δηλαδή ποιο είναι το γένος του προσώπου για το οποίο γίνεται λόγος. Είναι άντρας ή γυναίκα;

 

Στις περισσότερες περιπτώσεις, βέβαια, αυτό φαίνεται αμέσως. Ο Φιλίπ είναι αγοράκι και η Κατρίν κοριτσάκι. Δυστυχώς όμως δεν είναι πάντοτε τα πράγματα τόσο απλά.

 

Υπάρχουν και ονόματα που δεν δηλώνουν με σαφήνεια το φύλο τους. Ήθελα κάποτε να γράψω, στα αγγλικά, για έναν (ή μία;) αμερικανό παίκτη (ή παίκτρια;) του μπριτζ, που λεγόταν Leni τάδε, και έπρεπε να μάθω το φύλο του, επειδή στο κείμενό μου είχα ένα "his" ή "her" που δεν ήθελα να το αποφύγω. Σύμφωνα με τις πιθανότητες θα ήταν άντρας, αλλά θυμόμουν και τη Λένι Ρίφενσταλ, οπότε θέλησα να το επιβεβαιώσω. Παλιότερα, το πρόβλημα θα ήταν σχεδόν άλυτο, αφού δεν είχα να κάνω με καμιά μεγάλη διασημότητα, αλλά στην εποχή του Ιντερνέτ ευτυχώς το καλό το παλληκάρι ξέρει κι άλλο μονοπάτι. Ρώτησα στο φόρουμ των αμερικανών φίλων του μπριτζ, αν "Player Leni X. is a gentleman or a lady". Μου απάντησε κάποιος πνευματώδης άσπονδος συμπαίκτης του, ότι "Leni X. is a male, hence no lady; not much of a gentleman, either". (Είχα ρωτήσει αν είναι κύριος ή κυρία· και μου απάντησαν ότι είναι αρσενικός, άρα όχι κυρία· ούτε και πολύ κύριος, άλλωστε).

 

Ας επιστρέψουμε στην οπτική γωνία του μεταφραστή, όμως, που έχει να μεταφράσει ένα κείμενο όπου αναφέρονται διάφορα κύρια ονόματα. Αν το κείμενο είναι αγγλικό, η δυσκολία μετριάζεται. Διότι οι Άγγλοι, τουλάχιστον οι προσεκτικοί γραφιάδες, προσπαθούν συνειδητά, όταν το κατονομαζόμενο υποκείμενο είναι γυναίκα και όταν το φύλο δεν προκύπτει πασιφανώς από το όνομα, να γυρίσουν κάπως τη φράση έτσι ώστε να προσθέσουν ένα her, για να δηλωθεί έτσι το φύλο. Όμως η ευφυής αυτή λύση, που άλλωστε κινδυνεύει από τους ευνουχιστές του politically correct οι οποίοι θέλουν να χρησιμοποιούν άφυλες κτητικές αντωνυμίες του τύπου their, δεν είναι πάντοτε εφικτή. Όταν έχεις μια αρμαθιά από ονόματα, κάτι αρκετά συχνό σε κείμενα που έχουν πυκνές αναφορές στη βιβλιογραφία, η σανίδα σωτηρίας του her δεν υπάρχει πάντοτε, κάποτε ούτε και το μικρό όνομα. As T. Shawcross maintains, information has become…Τι είναι ο/η Shawcross; Ο ή η; Εδώ ο μεταφραστής, τον παλιό καιρό, ή έπρεπε να κάνει κάποια δεξιοτεχνική τρίπλα για να αποφύγει το άρθρο, ή να πάει με τις πιθανότητες και να χρίσει αρσενικό τον Σόουκρος. Σήμερα όμως χάρη στο Ιντερνέτι τα πράγματα είναι πολύ ευκολότερα. Με μια αναζήτηση θα βρούμε ασφαλώς το όνομα που αναζητούμε, ιδίως επειδή οι μνημονευόμενοι στη βιβλιογραφία κατά πάσα πιθανότητα θα είναι συγγραφείς και καθηγητές, και όχι τραπεζικοί υπάλληλοι, κι έτσι θα έχουν άφθονες αναφορές, συχνά δε και δική τους ιστοσελίδα. Βέβαια, δεν είναι και το γκουγκούλι πανάκεια. Αν έχεις να βρεις το φύλο του Τ. Smith, δεν θα ξεμπερδέψεις εύκολα. Αλλά ασφαλώς βοηθάει ασύγκριτα σε σχέση με την προδιαδικτυακή εποχή.

 

Αυτά, στα αγγλικά. Στα γαλλικά τα πράγματα είναι πιο δύσκολα. Κατ' αρχάς, στα γαλλικά υπάρχουν τρία τουλάχιστον σχετικώς κοινά ονόματα, το κοινότερο από τα οποία είναι το Dominique, που είναι ίδια κι απαράλλαχτα στο αρσενικό και στο θηλυκό. Ντομινίκ Μπλαν η ηθοποιός, αλλά Ντομινίκ ντε Βιλπέν ο τωρινός πρωθυπουργός της χώρας (αν και έτσι που τα πάει δεν θα μείνει για πολύ). Έπειτα, η σωτήρια λύση της κτητικής αντωνυμίας δεν λειτουργεί στα γαλλικά, όπου η κτητική αντωνυμία συμφωνεί όχι με το υποκείμενο παρά με το αντικείμενο[1]. Θυμάμαι σε ένα μεταφραστικό διαγωνισμό για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όπου είχε δοθεί ένα αρκετά απαιτητικό γαλλικό κείμενο, στο οποίο γινόταν λόγος για τα κείμενα και τις απόψεις κάποιου λόγιου (ή λόγιας) ονόματι Mona Ouzouf. Στις συνθήκες του διαγωνισμού, όπου μπορείς να συμβουλευτείς μόνο τα λεξικά που έχεις μαζί σου, δεν υπήρχε καμιά εξωτερική βοήθεια: όσοι δεν ήξεραν τον/την Mona Ouzouf (δηλαδή σχεδόν όλοι) αναγκάστηκαν, αν ήταν ευσυνείδητοι, να χάσουν αρκετό πολύτιμο χρόνο για να χτενίσουν το κείμενο μήπως και βρουν ένδειξη φύλου· μάταια, δεν υπήρχε. Οι λιγότερο ψείρες εμπιστεύτηκαν το ένστικτό τους, ότι μια Μόνα, έστω και Ουζούφ και όχι Λίζα, πρέπει να είναι γυναίκα. Και δικαιώθηκαν, διότι για γυναίκα πρόκειται, αρκετά γνωστή ιστορικό. Δεν ξέρω αν ήταν συνειδητό "καψόνι" η επιλογή κειμένου με αυτή την όχι και τόσο ωφέλιμη παγίδα ή αν προέκυψε τυχαία· μάλλον το δεύτερο.

 

Θα έλεγε κανείς ότι τα γαλλικά, επειδή έχουν γραμματικό γένος (ενώ τα αγγλικά δεν έχουν) θα προσδιόριζαν απερίφραστα το φύλο των προσώπων –στο κάτω-κάτω, δεν λέμε στα ελληνικά «η βουλευτής κυρία Τάδε»; Ναι, αλλά στα καθωσπρέπει γαλλικά μέχρι πρόσφατα τουλάχιστον έγραφαν le deputé αδιακρίτως για άντρες και γυναίκες, και la star américaine κι ας πρόκειται για τον πιο αρρενωπό ηθοποιό του Χόλιγουντ. Να διηγηθώ εδώ μια προσωπική πονεμένη ιστορία. Υπήρχε ένας (ή μία) πολιτικός στη Γαλλία, ονόματι Yann Piat. Ο κύριος (ή η κυρία) Piat είχε την αμφίβολη τιμή να είναι ο μοναδικός βουλευτής που εξελέγη με το Εθνικό Μέτωπο του Λεπέν σε κάποιες εκλογές στα τέλη της δεκαετίας του 1980, και μετά εγκατέλειψε το κόμμα αυτό και προσχώρησε στην αξιοπρεπή δεξιά. Λίγο αργότερα, το 1994, ο (ή η;) βουλευτής, που είχε έρθει σε σύγκρουση με κυκλώματα οργανωμένων εγκληματιών στη νότια Γαλλία, δολοφονήθηκε. Σε όλα τα κείμενα που διάβασα γι’ αυτόν (γι’ αυτήν;) δεν βρήκα ούτε μία αναφορά που να προσδιορίζει χωρίς αμφιβολία αν ήταν όντως (όπως μου φαινόταν πιθανότερο) γένους αρσενικού. Παντού οι αναφορές έκαναν λόγο για «député assassiné» αλλά και βουλευτίνα δολοφονηθείσα αν ήταν, το ίδιο θα έλεγαν. Βρήκα μάλιστα και φωτογραφία, αλλά ατυχώς έδειχνε ένα ευτυχισμένο αντρόγυνο με τα παιδάκια τους και λεζάντα leputé assassiné en famille, ο δολοφονηθείς βουλευτής με την οικογένειά του, αλλά και η δολοφονηθείσα βουλευτής εξίσου. Δεν είχα να μεταφράσω κανένα κείμενο, απλή περιέργεια με είχε πιάσει, αλλά έμεινα με την απορία. Το όνομα έφερνε περισσότερο σε γυναίκα (αλλά ποτέ δεν ξέρει κανείς μ' αυτούς τους φράγκους), η σύγκρουση με τους μαφιόζους και η δολοφονία έδειχναν άντρα –όπως και οι πιθανότητες, αφού στη Γαλλία ελάχιστες είναι οι βουλευτίνες, ιδίως στο Νότο. Τελικά, ύστερα από μήνες (όχι ότι έψαχνα και μανιωδώς) βρήκα κι ένα άρθρο που περιείχε μια πρόταση που ξεκινούσε με το elle, οπότε έμαθα ότι το θύμα των μαφιόζων ήταν βουλευτίνα και όχι βουλευτής. Ξανακοιτάζοντας σήμερα στο Ιντερνέτι, βλέπω ότι ο εντοπισμός του φύλου είναι πολύ πιο εύκολος, ιδίως αφού έχει πια γενικευτεί ο τύπος "la deputée" (όπως και το la présidente). Αφήνω για άλλο σημείωμα το εξαιρετικά ακανθώδες και όσο πάει όλο και πιο άλυτο, δυστυχώς, πρόβλημα των θηλυκών "επαγγελματικών" ουσιαστικών στα ελληνικά.

 

Βέβαια, αυτά ισχύουν αν έχεις τη διάθεση να ψάξεις. Αν δεν έχεις, βάζεις ό,τι σου έρθει στο νου και καθάρισες, ιδίως αν κανείς δεν πρόκειται να σε ελέγξει ή αν είσαι επιφανής. Έχω ξαναγράψει για την επιφανή ελληνίδα δημοσιογράφο, που κάνοντας εξοντωτική κριτική στο πέμπτο βιβλίο της σειράς του Χάρι Πότερ, αναφέρθηκε στον κακό καθηγητή Άμπριτζ, που πρωταγωνιστεί στο βιβλίο. Και απέδειξε έτσι ότι δεν είχε διαβάσει το βιβλίο στο οποίο έκανε τόσο αυστηρή κριτική, παρά είχε απλώς ξεσηκώσει και μεταφράσει στα πρόχειρα απόψεις άλλων από τα αγγλικά. Ο λόγος; Απλούστατα, όπως ξέρουν όλοι οι δεκάχρονοι αναγνώστες που έχουν διαβάσει το βιβλίο, ο καθηγητής Άμπριτζ (Professor Umbrige) δεν υπάρχει, διότι απλούστατα λέγεται Ντολόρες και είναι καθηγήτρια. Κακή ασφαλώς και αντιπαθέστατη, αλλά γένους θηλυκού.

 

 

 

 

 

 

 



[1] Αυτό δημιουργεί περιπτώσεις αυθεντικής ασάφειας. Ο Γιάννης Η. Χάρης διηγόταν  ότι, μεταφράζοντας Κούντερα, συνάντησε ένα απόσπασμα με τη φράση ses paroles, όπου δεν ήταν σαφές αν η αναφορά γίνεται στον ήρωα ή στην ηρωίδα, τα λόγια του ή τα λόγια της. Έλυσε το γόρδιο δεσμό τηλεφωνώντας στον Κούντερα, μια λύση που δυστυχώς δεν μπορεί να εφαρμοστεί όταν κανείς μεταφράζει Ουγκώ!






Επιστροφή στα μεταφραστικά

Γράψτε μου / Mail me