Οι σημασίες των ετύμων

 

Αναφέρθηκα ήδη στην ετυμολογική πολιτική που ακολουθεί το καθένα από τα δύο λεξικά. Να αναφερθούμε τώρα σε ένα ειδικότερο θέμα, στις σημασίες των ετύμων. Κατ' αρχάς, και τα δύο λεξικά ακολουθούν την αξιέπαινη τακτική να δίνουν τις περισσότερες φορές τη σημασία της λέξης από την οποία προέρχεται μια τωρινή ελληνική λέξη, είτε αυτή είναι λέξη της αρχαίας είτε ξένη λέξη. Όταν δεν δίνεται η σημασία της αρχαίας ή ξένης λέξης, ο αναγνώστης πρέπει να υποθέσει ότι είναι ίδια με τη σημερινή, κι έτσι εξοικονομείται πολύς χώρος, που είναι πολύτιμος σε ένα ογκώδες λεξικό.

 

Το λεξικό Μπαμπινιώτη δεν αρκείται στη σημασία των ετύμων, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις επεκτείνεται ακόμα περισσότερο, αφιερώνοντας εκτός λήμματος σχολιαστικά κείμενα στις σημασιολογικές περιπέτειες των λέξεων. Έτσι έχουμε ενδιαφέροντα, έως και τερπνά, κείμενα όπως για την οικογένεια ή τον υπουργό, που αναπτύσσουν με κάποια άνεση το θέμα χωρίς να δεσμεύονται από τον περιορισμένο χώρο των ετυμολογικών σχολίων.

 

Ωστόσο, ακριβώς το λεξικό Μπαμπινιώτη, πολλές φορές παραλείπει περιέργως να αναφερθεί σε περιπτώσεις αρχαίων λέξεων που είχαν διαφορετική σημασία από τη σημερινή τους. Αυτό το αντιλήφθηκα ψάχνοντας να δω μια λέξη στην οποία έχω αναφερθεί στο κείμενό μου Άσπονδοι φίλοι, όπου εξετάζω λέξεις που είχαν άλλη σημασία στα αρχαία απ' ό,τι σήμερα αν και διατηρήθηκαν απαράλλαχτες στη μορφή τους. Λοιπόν, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η λέξη γελοίος, που σήμερα έχει σαφώς αρνητική σημασία, ενώ στα αρχαία σήμαινε απλώς "αστείος, διασκεδαστικός". Αναλυτικά για τη λέξη αυτή, δείτε στο σημείωμά μου. Όμως, το λεξικό Μπαμπινιώτη ετυμολογεί:

< αρχ. γελοίος / γέλοιος < γέλως, πβ.αιδώςαιδοίος

χωρίς να μας λέει τη σημασία της αρχαίας λέξης. Αντίθετα, το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη γράφει:

λόγ. < αρχ. γελοίος, αρχική σημ 'διασκεδαστικός'.

δίνει δηλαδή τη σωστή σημασία της αρχαίας λέξης, η οποία, δυστυχώς, όπως αναφέρω στο σημείωμά μου έχει ξεφύγει και από μεταφραστές αρχαίων κειμένων.

 

Κάνοντας μια πολύ πρόχειρη δειγματοληπτική εξέταση στο γράμμα Δ, βρίσκω αρκετές περιπτώσεις όπου το λεξικό Μπαμπινιώτη παραλείπει την αλλαγή της σημασίας από τα αρχαία έως σήμερα, ενώ το λεξικό Τριανταφυλλίδη την επισημαίνει.

 

Ο δέκτης ήταν στα αρχαία (στον Όμηρο) ο ζητιάνος· το λεξικό Μπαμπινιώτη δεν το αναφέρει.

 

Ο διαβόητος έχει βέβαια αρνητική σημασία σήμερα, όμως στην αρχαιότητα είχε θετική σημασία. Και πάλι, μόνο το λεξικό Τριανταφυλλίδη επισημαίνει την αλλαγή της σημασίας.

 

Το διοχετεύω στα αρχαία σήμαινε 'εφοδιάζω με κανάλια μια περιοχή'· στο λεξικό Μπαμπινιώτη δεν δίνεται η σημασία της αρχαίας λέξης, οπότε ο αναγνώστης οδηγείται να συμπεράνει ότι ήταν ίδια με τη σημερινή.

 

Στο δόκανο, πάλι, το λεξικό Μπαμπινιώτη μας λέει:

< μεσν. δόκανον < μτγν. δόκανα (τα) < αρχ. δοκός

Συγκρίνετε με το λεξικό Τριανταφυλλίδη:

< ελνστ. *δόκανον (πρβ. ελνστ. δοκάνη 'διχαλωτός πάσσαλος για στήσιμο διχτυών', δόκανα τα 'όρθιες παράλληλες μπάρες ενωμένες στις άκρες.

 

Έτσι μπορεί εύκολα ο αναγνώστης, αν σκεφτεί λίγο, να εξηγήσει και την εξέλιξη της σημασίας, από ένα ίσιο πράγμα, έναν δοκό, έως το δόκανο, εξέλιξη που το λεξικό Μπαμπινιώτη αφήνει σκοτεινή μια και δεν δίνει τις ενδιάμεσες σημασίες.

 

Επαναλαμβάνω, αυτά τα λιγοστά παραδείγματα βγήκαν από σύντομο φυλλομέτρημα λίγων σελίδων· ασφαλώς θα υπάρχουν πάρα πολλά άλλα στο υπόλοιπο λεξικό. Τώρα, αν κάποιος ήθελε να κάνει δίκη προθέσεων, θα μπορούσε να πει ότι σκόπιμα το λεξικό Μπαμπινιώτη παραλείπει τις αλλαγές σημασίας θέλοντας να παρουσιάσει τη συνέχεια και την ενότητα της ελληνικής γλώσσας μεγαλύτερη απ' ό,τι είναι (ή ίσως ότι σκόπιμα το λεξικό Τριανταφυλλίδη υπερτονίζει τις αλλαγές σημασίας, έχοντας αντίθετη "ιδεολογική" σκοπιμότητα;) Όμως δεν είναι ανάγκη να ισχύει κάτι τέτοιο. Μπορεί απλούστατα η έλλειψη των σημασιών να οφείλεται στη γενικότερη βιασύνη με την οποία καταρτίστηκε το λεξικό, η οποία επιβάλλει αλλεπάλληλες διορθώσεις με κάθε νέα έκδοση.



Επιστροφή στις Λεξικογραφικές σημειώσεις
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου