Σπουδή σε σκαρλάτο

Στο ιστολόγιο έγινε μια συζήτηση για τη ζακυθηνιά λέξη «μπουκασί» κι εκεί είδαμε ότι το μπογασί/μπουγασί, που αρχικά σήμαινε ένα βαμβακερό ύφασμα, έφτασε να σημαίνει το κατακόκκινο χρώμα, τουλάχιστον στη Ζάκυνθο και στην Κέρκυρα, προφανώς επειδή το ύφασμα αυτό συνήθιζαν να το βάφουν βαθυκόκκινο.

 Παρόμοια σημασιολογική διολίσθηση από το ύφασμα στο χρώμα συναντάμε στη λ. σκαρλάτο, που κατά σύμπτωση σημαίνει επίσης το κατακόκκινο, πορφυρό χρώμα. Λέξη σπάνια, αν και τη λημματογραφεί το λεξικό Μπαμπινιώτη. Πιο οικεία μπορεί να μας είναι η αγγλική αντίστοιχη λέξη, scarlet, που σημαίνει ακριβώς το ζωηρό κόκκινο χρώμα, το άλικο. Κι όσοι από σας έχετε εντρυφήσει στον Σέρλοκ Χολμς, θα ξέρετε πως το πρώτο μυθιστόρημα του Άρθουρ Κόναν Ντόιλ της σειράς αυτής λέγεται A study in scarlet, Σπουδή σε άλικο όπως είχε αποδοθεί θαρρώ. Οπότε, ας είναι τούτο το μικρό σημείωμα μια Σπουδή σε σκαρλάτο.

 Το ταξίδι που θα κάνουμε είναι μακρύ. Ξεκινάμε από τη λατινική λέξη sigillum, που είναι υποκοριστικό του signum (σημάδι, σημείο), και σημαίνει “σφραγίδα” αλλά και “εικονίτσα, μικρή διακοσμητική μορφή” (Ήδη τη λέξη αυτή την έχει εξελληνίσει ο Μάρκος Αυρήλιος σ’ ένα περίφημο απόσπασμά του που μιλάει για σιγιλλάρια νευροσπαστούμενα, ανδρείκελα, μαριονέτες). Το λατινικό sigillātus (textum sigillatum) σημαίνει το ύφασμα που είναι διακοσμημένο με μικρά σχέδια, και αυτή η λέξη περνάει στα βυζαντινά ελληνικά ως σιγιλλάτος, με την ίδια σημασία. Αυτό το σιγιλλάτον ύφασμα λοιπόν περνάει στα αραβικά δύο φορές: τη μία ως siqlatun “χρυσοκεντημένο μεταξωτό” και δίνει το ισπανικό ciclatón της ίδιας σημασίας (και το αγγλικό ciclatoun) και παύει να μας ενδιαφέρει· τη δεύτερη φορά, περνάει ως siqillāt, siqirlāt, και από εκεί στα περσικά saqirlāt, και ακόμα δηλώνει ένα πολύτιμο χρυσοκεντημένο μεταξωτό ύφασμα, συνήθως γαλάζιο.

 Η αραβική ή η περσική λέξη περνάει στα μεσαιωνικά λατινικά, και το scarlata, που μαρτυρείται το 1100, είναι ένα ύφασμα με εντυπωσιακά χρώματα, όχι υποχρεωτικά κόκκινο.  Όμως στην ισλαμική Ισπανία, στην Αλμερία, το iskirlata, όπως λέγεται εκεί το ύφασμα, συνηθίζουν να το βάφουν βαθύ κόκκινο, χρωστική που τη φτιάχνουν από ένα αποξηραμένο έντομο, τον κόκκο τον κακτόφυλλο ή κοχενίλη (cochenille γαλλικά) και τελικά καθιερώνεται και στη χριστιανική Δύση το scarlatum να σημαίνει ένα πολύτιμο ύφασμα βαμμένο βαθύ κόκκινο, και στη συνέχεια, με μια σημασιολογική διολίσθηση που την είδαμε και με το μπουκασί, το ύφασμα ονοματίζει το χρώμα, κι έτσι scarlatum λέγεται και το ίδιο το βαθυκόκκινο χρώμα, λέξη που περνάει σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες κι έτσι π.χ. από το παλαιογαλλικό escarlate (σημερινό écarlate) έχουμε το αγγλικό scarlet. Λοιπόν, το ιταλικό scarlatto και το βενετικό scarlato σημαίνουν το βαθυκόκκινο χρώμα και επειδή ο άρρωστος από οστρακιά βγάζει από τις πρώτες κιόλας ώρες κόκκινα αναφυλακτικά σημάδια στο λαιμό και στο σώμα του, η αρρώστια ονομάστηκε scarlatina, όρος που πέρασε και σε άλλες γλώσσες -στα αγγλικά λέγεται και scarlet fever, κόκκινος πυρετός- για να γυρίσει στα ελληνικά ως σκαρλατίνα.

Η λέξη σκαρλάτος παλιότερα ήταν και βαφτιστικό όνομα (π.χ. ο λεξικογράφος Σκαρλάτος Βυζάντιος) αλλά σήμερα μόνο σαν επώνυμο επιβιώνει.

Αν ανακεφαλαιώσουμε, θα δούμε πως το σκαρλάτο και η σκαρλατίνα είναι εξαιρετικά πολυταξιδεμένες λέξεις: από τα λατινικά στα ελληνικά, από εκεί στα αραβικά και στα περσικά, από εκεί πίσω πάλι στα μεσαιωνικά λατινικά, στη συνέχεια στα ιταλικά και στα βενετικά και τέλος στα ελληνικά. Επειδή στη διαδρομή των λέξεων υπάρχει ελληνική μεσολάβηση, έστω κι αν τα ελληνικά δεν είναι η αφετηρία, τις λέξεις αυτές τις θεωρώ αντιδάνεια.

Κλείνοντας, σκέφτομαι πως δεν είναι σύμπτωση που τα περισσότερα απ’ αυτά τα πολυταξιδεμένα χρώματα και υφάσματα είναι σε αποχρώσεις του κόκκινου, αφού το βαθύ κόκκινο ή το πορφυρό ήταν το χρώμα των βασιλέων, της πολυτέλειας και των παλατιών. Παρομοίως πολυταξιδεμένο, με την αρχή του στην Ανατολή, είναι και το κρεμεζί, που όμως το κρατάω για άλλη φορά.

Επιστροφή στις ιστορίες λέξεων
Επιστροφή στα Γλωσσικά
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου




© 2009 Νίκος Σαραντάκος
sarant@pt.lu