Έπεα αλλά όχι πτερόεντα (3): Σωκράτης στο απόσπασμα

 

Όπως λέω στο προηγούμενο σημείωμα της σειράς αυτής, ένας καλός φίλος μού έδωσε μια βιντεοκασέτα με δύο ιστορικές ταινίες του Ρομπέρτο Ροσελίνι, τη μία αφιερωμένη στον Αυγουστίνο και η δεύτερη στον Σωκράτη. Πρόκειται για σημαντικές ταινίες, που μεταδόθηκαν από το θεωρούμενο ποιοτικό κανάλι της Βουλής. Δυστυχώς ο υποτιτλισμός ήταν τόσο κακός που οι μη ιταλομαθείς θεατές θα έχασαν πολλά και σε πολλές περιπτώσεις θα μπερδεύτηκαν ανεπανόρθωτα.

 

Πάντως, ακόμα κι έτσι συνιστώ την ταινία. Η αναπαράσταση της αρχαίας Αθήνας μοιάζει πειστική και είναι γοητευτική· ο πρωταγωνιστής (Jean Sylvère) είναι εξαιρετικός· η ταινία βασίζεται σε γερή έρευνα της καθημερινής ζωής στην αρχαία Αθήνα· έτσι, ακόμα κι αν ο υποτιτλιστής έχει σφάξει τους διαλόγους (και είναι κρίμα, αφού στην ταινία υπάρχουν αυτούσια αποσπάσματα από τον Ευθύφρονα και άλλους διαλόγους του Πλάτωνα) τουλάχιστον ο θεατής θα γοητευτεί βλέποντας π.χ. τον Σωκράτη να βγάζει από το στόμα του ένα νόμισμα για να πληρώσει τον ψαρά –εκεί φύλαγαν τα χρήματά τους οι αρχαίοι Αθηναίοι, δεν είχαν τσέπες.

 

Όμως είναι κρίμα που τόσο καλή δουλειά υπονομεύεται από τον υποτιτλισμό, που όχι μόνο έγινε στο πόδι, αλλά φαίνεται να έγινε από άνθρωπο που δεν ξέρει πού του πάνε τα τέσσερα, που έχει ξεχάσει ακόμα και την Ιστορία του γυμνασίου. Φυσικά, τα κύρια ονόματα τα τρώει η μαρμάγκα: αν ο Άνυτος κι ο Μέλητος τη γλιτώνουν με απλές ορθογραφικές απώλειες (Άνιτος και Μέλιτος, αντίστοιχα), ο Κριτίας (Crizia ιταλιστί) μεταμορφώνεται σε Κρίτωνα. Τους Τριάντα (αντί για Τριάκοντα) να τους προσπεράσουμε, αλλά ο Κοριφέος (έτσι!) μας βγάζει το μάτι.

 

Έπειτα, ο υποτιτλιστής μας έχει αξιοσημείωτο ταλέντο να αναποδογυρίζει τα νοήματα.

 

Λέει ο Σωκράτης: L acutezza et la mesura sono virtu que la gioventu oggi disprezza. Παναπεί, Η οξύνοια και το μέτρο είναι αρετές που η νεολαία σήμερα δεν εκτιμά. Όχι, ο υποτιτλιστής έχει άλλη άποψη: Η οξύνοια και το μέτρο είναι οι καταπιεσμένες αρετές της νεότητας, μας λέει, άσχετο αν αυτό δεν βγάζει και πολύ νόημα.

 

Πιο πέρα, λέει κάποιος tutta la assamblea ha approvato (η συνέλευση το ενέκρινε). Το αποδοκίμασαν μεταφράζει ο φωστήρας μας. Και στη συνέχεια: perpetrare un crimine (να διαπράξουν ένα έγκλημα)· να επαναλάβουν ένα έγκλημα μεταφράζει.

 

Το αποκορύφωμα: Ο Αλκιβιάδης έκανε λάθη μα πέτυχε η εκστρατεία στη Σικελία, διαβάζουμε σε έναν υπότιτλο. Να το χρεώσουμε σε τυπογραφικό λάθος;

 

Ένα συνηθισμένο λάθος που κάνουν όσοι επικρίνουν υποτιτλιστές χωρίς να έχουν εξασκήσει οι ίδιοι το επάγγελμα ή έστω χωρίς να έχουν σκεφτεί λιγάκι τις εγγενείς δυσκολίες του, είναι ότι περιμένουν να γίνει μετάφραση των λεγομένων στο ακέραιο· όχι, όταν ο λόγος είναι πυκνός ο υπότιτλος είναι αδύνατο να μεταφράσει πιστά όσα λένε οι ηθοποιοί· θα γέμιζε η οθόνη με υποτίτλους! Επειδή εγώ ξέρω ότι υπάρχει αυτή η εγγενής δυσκολία, δεν διανοούμαι να κατακρίνω τον υποτιτλιστή για τις συντομεύσεις που διάλεξε· ωστόσο, η συντόμευση δεν πρέπει να αποβαίνει σε βάρος του νοήματος. Παράδειγμα. Λέει κάπου στο έργο ο Σωκράτης: «Αν με κλοτσήσει ένας γάιδαρος δεν θα θυμώσω, Δεν μπορώ να πάω έναν γάιδαρο στο δικαστήριο.» (Δεν συγκράτησα το ιταλικό, αλλά αυτή είναι η κατά λέξη μετάφραση· άλλωστε είναι γνωστή σωκρατική φράση, αν θυμάμαι καλά). Πώς το μεταφράζει ο φίλος μας; Αν με κλοτσήσει κάποιος δεν θα θυμώσω, Δεν μπορώ να κατακρίνω.

Άραγε η ανάγκη για συντόμευση τον έκανε να το γράψει αυτό ή η άγνοια;

           

Τελευταίο· σε μια πολύ χαρακτηριστική σκηνή, ο Σωκράτης επιστρέφει στο σπίτι αφού έχει αφήσει την οικογένειά του δυο μέρες χωρίς νέα του· είχε βγει να ψωνίσει και ξεχάστηκε με τις συζητήσεις. Η Ξανθίππη τού βάζει τις φωνές, εκείνος είναι ατάραχος· στο τέλος, εκείνη τον αγκαλιάζει και βάζει τα κλάματα. Βλέπεις; λέει ο Σωκράτης στον μαθητή του, «Όταν η Ξανθίππη βροντάει, στο τέλος πάντα βρέχει» (Quando Santippe tuona finisce sempre per piovere). Όμως ο υποτιτλιστής προτιμάει να αποδώσει στην Ξανθίππη μαγικές μετεωρολογικές δυνάμεις (να θυμίσω ότι η σκηνή γίνεται μέσα στο σπίτι): Όταν βροντάει η Ξανθίππη, σταματάει η βροχή!

 

Κάπου εκεί η προσοχή μου χαλάρωσε και σταμάτησα να σημειώνω μεταφραστικά εγκλήματα και αφοσιώθηκα στην ταινία· έφτασα στο σημείο όπου ο Λυσίας ετοιμάζει μια λαμπρή απολογία για τον Σωκράτη τις παραμονές της δίκης του, μια απολογία αριστούργημα δικαστικής ρητορικής, που όμως ο Σωκράτης απορρίπτει γιατί δεν θέλει να πει ηχηρά ψέματα. Αφού ο υποτιτλιστής μας αποδώσει θέμα το discorso (ομιλία, λόγος), καλείται να μεταφράσει την άποψη του Σωκράτη ότι

La vita non merita essere conservata che nella gioia, δηλαδή η ζωή αξίζει (να διατηρείται) μόνο μέσα στη χαρά, ή κάτι τέτοιο. Η ζωή δεν αξίζει να διατηρείται μέσα στη χαρά αποφαίνεται ο φωστήρας μας, αντιστρέφοντας ολότελα το νόημα και δίνοντας χαριστική βολή στον καημένο τον Σωκράτη!

 

Δεν είναι κρίμα που οι θεατές διάβασαν άλλα αντ’ άλλων και μάλιστα σε ένα κανάλι που υποτίθεται ότι είναι ποιοτικό, ότι δεν επιλέγει το υλικό του με γνώμονα το στυγνό κέρδος; Δεν θα μπορούσε, λέω με το φτωχό μυαλό μου, να διαλέγει συνεργασίες με εταιρείες υποτιτλισμού που πληρώνουν καλά τους συνεργάτες τους;

 

 

 

Επιστροφή στις σελίδες για τον υποτιτλισμό
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου




© 2006 Νίκος Σαραντάκος