Αν και δημοσιεύτηκε σε μια τοπική εφημερίδα (της Καλλιθέας), το άρθρο αυτό του πρωτοπόρου δημοτικιστή έχει νομίζω αρκετό ενδιαφέρον, από τη μια επειδή σχολιάζει ορισμένα φαινόμενα που και σήμερα μας απασχολούν και από την άλλη επειδή είναι γραμμένο στην ύστερη περίοδο του Γιανίδη, δυο και τρεις δεκαετίες μετά τα βιβλία του. Ν.Σ.





Τα στραβοπατήματα του γλωσσικού αισθήματος

 

Ελισαίος Γιανίδης

 

Η γλώσσα μας έχει και ονόματα άκλιτα, που μένουν αναλλοίωτα στον πληθυντικό. Ένα τραμ, δύο τραμ, τα φιλμ, τα βολτ, τα κιλοβάτ, τα καρνέ, τα ρεκόρ, κτλ. Υπάρχουν και μερικές ξένες λέξεις που έχουν αφομοιωθεί και κλίνονται: η ρεκλάμα της ρεκλάμας, ο αρριβισμός κτλ. Ενόσω όμως το τραμ μένει αλύγιστο, είμαστε υποχρεωμένοι να πούμε τα τραμ, και ενόσω ο σωφέρ δεν έγινε σωφέρης, δεν μπορούμε παρά να γράφουμε οι σωφέρ. Ποιος θα είναι ο τρελλός που θα τολμήσει να γράψει τα τραμς και οι σωφέρς; Υπάρχει ένας άγρυπνος φύλακας μέσα μας που λέγεται γλωσσικό αίσθημα και που μας δίνει μια γροθιά τη στιγμή που θ’ ακούσουμε ή θα διαβάσουμε τέτοια πράγματα. Και τώρα έφτασα στο θέμα μου.

 

Αυτά όλα τα ξέρατε βέβαια. Δεν γνωρίζω όμως αν έχετε παρατηρήσει κάτι άλλο. Ότι είναι λίγος καιρός που μερικοί κύριοι, υπεράγαν αγγλομαθείς, ο λόγος για δημοσιογράφους (και το δυστύχημα είναι που η δημοσιογραφία κατά τα τρία τέταρτα συντελεί στη διαμόρφωση της γλώσσας μας) καταγίνονται να μας μάθουν να κλίνουμε τις ξένες λέξεις σύμφωνα με την αγγλική γραμματική, δηλαδή να βάζουμε στον πληθυντικό ένα –ς στο τέλος. Κι έτσι διαβάζουμε: τα τανκς, τα κλομπς, τα γκερλς, τα δρέδνωτς, τα σράπνελς, οι ρεπόρτερς, οι ντετέκτιβς… Ότι αυτά τα κατασκευάσματα γροθοκοπιούνται με το γλωσσικό μας αίσθημα, απόδειξη είναι που συχνά διαβάζουμε και ένα τανκς. Θα πει πως εκείνος που το έγραψε το πήρε για ενικό, άρα δεν μπαίνει στο γλωσσικό του αίσθημα ο σχηματισμός του πληθυντικού με –ς. Ώστε μπορούμε να ελπίζουμε πως, με τη βοήθεια του Θεού, θα έρθει ημέρα που θα διαβάσουμε και: ένα γκερλς και ένα δρέντνωτς και ένας ντετέκτιβς

 

Αυτή η αντιφυσική κατάσταση πού θα καταλήξει; Θα πούμε και: οι σωφέρς και τα μοτέρς…; Μα αυτά, κύριε, είναι γαλλικά, και η γαλλική γλώσσα βάζει στον πληθυντικό ένα –s αλλά δεν το προφέρει. –Α, να λοιπόν! Βρήκαμε το κλειδί γι’ αυτήν τη δουλειά: Θα παίρνουν –ς μόνο οι λέξες που μας έρχονται απ’ τ’ αγγλικά. Είναι ανάγκη λοιπόν να μάθουμε όλοι αγγλικά για να μπορούμε να τις διακρίνουμε. Μα τότε γιατί δε γράφουμε τα τραμς, τα φιλμς, τα μπαρς και τόσα άλλα, που είναι αγγλικά; Άλλη απορία: τι θα γίνει το ρεκόρ; Η λέξη είναι αγγλική, αλλά εμείς την πήραμε απ’ τα γαλλικά, όπως δείχνει η προφορά της. Ποιον κανόνα θ’ ακολουθήσει; Και το σπορ; Βρίσκεται στην ίδια περίπτωση. Και το φιορδ; Αυτό έρχεται απ’ τη Νορβηγία, ώστε για να εφαρμόσουμε λογικά την καινούργια γραμματική που μας συστήνουν οι εφημερίδες, πρέπει να μάθουμε και σκανδιναβικά, για να ξέρουμε πώς κάνει εκείνη η γλώσσα τον πληθυντικό. Μα και τη γλώσσα των Εσκιμώων πρέπει να σπουδάσουμε. Ίγκλο λένε την καλύβα τους, καγιάκ τη βάρκα τους. Πώς κάνουν άραγε αυτές οι λέξεις στον πληθυντικό;

 

Μόνο στα τούρκικα δε θα παρουσιαστεί αυτή η απορία. Γιατί ο ελληνικός λαός, που έζησε αιώνες με τους Τούρκους, πρόλαβε και τα κανόνισε, δηλαδή τα έφερε στη δική του γραμματική: ο Βεζύρης – του Βεζύρη, οι χανούμισσες, τα καλδιρίμια… Αλλιώς οι κύριοι με τα τανκς και με τα κλομπς πολύ πιθανό θα μας γράφανε σήμερα οι χανουμλάρ, τα καλδιριμλέρ.

 

Ταξιδεύει το γλωσσικό μας αίσθημα. Έφυγε απ’ τη φυσική του βάση. Και αιτία είναι η καθαρεύουσα. Αυτή το θόλωσε και το αδυνάτισε. Και υπόλογος είναι πάλι ο καθημερινός τύπος, που με αξιέπαινο ζήλο υιοθετεί κάθε καινούρια μόδα. Έτσι τώρα τελευταία θα παρατηρήσετε πως το ρήμα ευρέθη χάθηκε απ’ το λεξικό του. Έγινε ανευρέθη: «Εις μίαν χαράδρα ανευρέθη σκελετός αγνώστου ταυτότητος» - «εις τας ανασκαφάς ανευρέθη άγαλμα υπερόχου τέχνης». Εννοείται πως δεν τον ζητούσαμε το σκελετό, ούτε ξέραμε πως υπήρχε. Ούτε το άγαλμα. Βρέθηκε λοιπόν. Ευρέθη, αν θέλετε, όχι ανευρέθη. Γιατί, αν δε με γελά το γλωσσικό μου αίσθημα, ανευρέθη θα πούμε για ένα πράμα που ξέραμε πως υπάρχει και το γυρεύαμε. Μα πώς να το κάνουμε που το ευρέθη είναι πολύ γυμνό, πολύ σκέτο. Πρέπει να το ντύσουμε, να του βάλουμε κάτι για να μπορεί να βγει στον κόσμο. Είναι το πνεύμα της καθαρεύουσας. Αυτό που μας κάνει να γράφουμε έθεσε πυρ εις την οικίαν, γιατί είναι ντροπή να γράψουμε έβαλε φωτιά στο σπίτι.

 

Η ίδια αιτία είναι που γέννησε κι εκείνα τα τερατώδη σύνθετα που διαβάζουμε στις επιγραφές των καταστημάτων: Καφεοινοζυθοεστιατόριον, Ηλεκτροκαφεκοπτείον, Γκαζοζαποιείον, Καφεουζοοινοπαντοπωλείον, Καθεκλοσκελετοποιείον, Κλινοποιείον και Κλινοπωλείον, όπου ο αναγνώστης πληροφορείται ότι δεν τα φτιάνουνε μόνο τα κρεβάτια παρά και τα πουλούν.

 

Εδώ μπορούμε να κατατάξουμε και μιαν άλλη γλωσσική εφεύρεση: Η κυρία Α. είναι ο ταμίαΣ του συνδέσμου. Θα ήθελα να μου δείξουνε στη γλώσσα μας ένα μονάχα όνομα θηλυκό όπου να συνδυάζουνται αυτά τα δύο πράγματα: το άρθρο η με την κατάληξη –ας.

 

Και τώρα για ποιο σκοπό τα λέμε όλα αυτά; Μήπως θα τ’ ακούσει κανένας; Δε βαριέστε! Για να περνά η ώρα. Αυτά θα τα κανονίσει η δημοτική γλώσσα όταν θ’ αποχτήσει τα δικαιώματά της σ’ όλη την έκταση του γραφτού και του προφορικού λόγου. Και τι θα γίνει τότε η ταμίας; Δεν ξέρω. Ίσως η ταμία, ίσως ακόμη ο ταμίας: Η κυρία Α. είναι ο ταμίας του συνδέσμου. Ίδε και το γαλλικό: Madame Telle est mon professeur de piano. Madame T. est l’auteur de cet ouvrage.

 

Είν’ αλήθεια ότι από τότε που η γυναίκα πήρε ένα μέρος απ’ τα δικαιώματά της μέσα στην κοινωνία γεννήθηκαν, μαζί με την καινούρια κατάσταση, και μερικά γλωσσικά προβλήματα: Όταν ο γραμματέας είναι θηλυκός, πώς θα τον πούμε; Η γραμματεία, η γραμματέα… Οτιδήποτε άλλο εκτός η γραμματέας. Η γλώσσα, όταν εύρει τη φυσική της βάση, κάνει ό,τι θέλει, κάνει αυθαιρεσίες, όπως κάνει και σήμερα στον περιορισμένο κύκλο της ομιλίας, όπου κινείται ελεύθερα χωρίς όμως να βγει ποτέ απ’ τα σύνορα της γραμματικής της. Π.χ. Κρέας βωδινό, χοιρινό, αλλά αρνίσιο, πρόβειο, μοσχαρίσιο, όχι αρνινό, μοσχαρινό, ούτε προβίσιο, χοιρίσιο. Γιατί; Δεν έχει γιατί. Έτσι θέλει. Όλες όμως αυτές οι καταλήξεις, -ειο, -ινό, -ίσιο είναι δικές της. Καμιά δε μοιάζει με το η ταμίας. Έτσι και στα γαλλικά: adapter – adaptation αλλά adopter – adoption, όχι adaption.

 

Ας περιμένουμε λοιπόν. Κάποια μέρα θα ξαναβρούμε το παραστρατημένο γλωσσικό μας αίσθημα.

 

ΕΛΙΣΑΙΟΣ ΓΙΑΝΙΔΗΣ

(Δημοσιεύτηκε στην εφημ. «Καλλιθεϊκός Τύπος» στις 20.1.1935)

 

 

 

 

 

Επιστροφή στις "γλωσσικές ακρότητες"
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου