Η λέξη είχε τη δική της ιστορία – Τζελουζία

 

Στη Βιβλιοθήκη της Ελευθεροτυπίας (11.7.08) σε βιβλιοκρισία για το βιβλίο της Αννίτας Παναρέτου «Η παρηγορία των επιστολών σου», γραμμένη από την Έλενα Χουζούρη, μαθαίνουμε ότι η ζακυνθινή διανοούμενη Ελισάβετ Μουτζάν Μαρτινέγκου έζησε έγκλειστη στο αρχοντικό της, διότι σύμφωνα με το βαρβαρικό, όπως η ίδια το χαρακτηρίζει στην «Αυτοβιογραφία» της, έθιμο της ζακυνθινής αριστοκρατίας, τα κορίτσια απαγορευόταν να βγαίνουν από το σπίτι τους κι έμεναν μέσα, καταδικασμένα να βλέπουν τον έξω κόσμο «πίσω από καφασωτά παράθυρα, τα λεγόμενα στην τοπική διάλεκτο ‘τζελουτζίαις’». Και συνεχίζει η Έλενα Χουζούρη: «Πίσω από αυτές τις τζελουτζίαις παρέμεινε έγκλειστη η Ελισάβετ Μουτζάν, έως ότου παντρεύτηκε τον Νικόλαο Μαρτινέγκο».

 

Να δούμε λοιπόν λίγα περισσότερα γι’ αυτές τις μυστηριώδεις τζελουτζίαις.

 

Αλλά καταρχάς, γιατί τζελουτζίΑΙς; Η Έλενα Χουζούρη παίρνει τη λέξη από την αυτοβιογραφία της Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου, που είναι γραμμένη στη γλώσσα της εποχής (περίπου 1830) και σύμφωνα με τις ορθογραφικές συμβάσεις της εποχής. Και μία από τις βασικές ορθογραφικές συμβάσεις της εποχής, ήταν τα θηλυκά σε –ες να γράφονται «-αις» κι έτσι γράφονταν έως τα τέλη του 19ου αιώνα, ώσπου ο Γ. Χατζηδάκις έδειξε ότι πρέπει να γράφονται σε «-ες». Είναι ανεξήγητο μυστήριο γιατί διατηρήθηκε στο σημερινό κείμενο η ορθογραφική σύμβαση του 19ου αιώνα, αντί να γραφτεί το σωστό, «τζελουτζίες». Αγνοεί άραγε η Ε.Χ. ότι πριν από 100-120 χρόνια έτσι γράφονταν αυτές οι λέξεις; Δεν τολμώ να το σκεφτώ. Και το πιο περίεργο είναι ότι διατηρεί την παλιομοδίτικη ορθογραφία της λέξης και στο δικό της κείμενο, αλλά μόνο για τη λέξη αυτή, ενώ κανονικά θα έπρεπε να γράψει «αυταίς ταις τζελουτζίαις» ή, στα σημερινά ελληνικά, «αυτές τις τζελουτζίες», αλλά όχι «αυτές τις τζελουτζίαις», δηλαδή χλαμύδα με τίμπερλαντ.

 

Όμως υποσχέθηκα την ιστορία της λέξης. Όπως και πολλές διαλεκτικές λέξεις, τη βρίσκουμε σε διάφορες παραλλαγές. Τζελουτζία εδώ ή σε θεατρικό έργο του ζακυνθινού Διονύση Ρώμα, αλλά τζελουζία (ζήτα αντί για τζ) σε ποίημα του Ρώμα, ενώ τζιλοτζά στην εργασία του Άνταμ Μάιντχοφ για τα αντιδάνεια.

 

Όπως και να λέγεται όμως, τζελουζία ή τζελουτζία είναι το καφασωτό παράθυρο, που δεν αφήνει να φανεί όποιος είναι από μέσα. Η λέξη είναι δάνειο από τα βενετικά, zelosia, και απαντά και στα γαλλικά ως jalousie, όπου σημαίνει τα στόρια του παραθύρου, αυτά που λέμε στην καθαρεύουσα περσίδες. Στα γαλλικά, jalousie είναι και η ζήλια. Να σημειωθεί πως η γαλλική λέξη χρησιμοποιείται αυτούσια και στ’ αγγλικά (jalousie) για τα στόρια. Η ίδια σύμπτωση σημασιών υπάρχει και στα βενετικά αλλά και στα ιταλικά, όπου η ίδια λέξη (gelosia στα ιταλικά, zelosia στα βενετικά) δηλώνει και το καφασωτό παράθυρο και το συναίσθημα της ζήλειας. Φανερά, το παράθυρο ονομάστηκε έτσι επειδή επιτρέπει σε όποιον βρίσκεται μέσα να παρατηρεί αθέατος τους απέξω.

 

Η ιταλική λέξη έχει απώτερη αρχή τα ελληνικά, μέσω των λατινικών. Η ελληνική λέξη ζήλος, περνάει στα λατινικά ως zelus, με την έννοια τόσο της ερωτικής ζήλειας όσο και του θρησκευτικού (χριστιανικού) ζήλου, και από εκεί, μέσω του επιθέτου zelosus, δίνει το προβηγκιανό gelos και το ιταλικό geloso, που σημαίνει τον ζηλιάρη στον έρωτα, στο λεξιλόγιο των τροβαδούρων. Από εκεί η gelosia και η γαλλική jalousie για τη ζήλεια αλλά και με τη δεύτερη σημασία του καφασωτού παράθυρου.

 

Οι τζελουζίες μπορεί να είναι ξύλινες, μπορεί όμως και σιδερένιες, όπως στο παρακάτω ποίημα του Διονύση Ρώμα (το δανείζομαι από το Αλωνάκι της Ποίησης του Γιώργου του Κεντρωτή), ο οποίος καταφέρνει σε τέσσερις στροφές να χωρέσει τουλάχιστον έξι αντιδάνειες λέξεις!

 

ΖΑΚΥΝΘΙΝΗ ΣΕΡΕΝΑΔΑ

Τριγύρω μάντολες και βιόλες
κεντούνε τρίλλιες σα νταντέλλες,
που απ’ το φεγγάρι χύνουντ’ όλες
στις κοιμισμένες πια κοπέλλες.

Γυρτές λαμπάδες απ’ ασήμι
οι μαρμαρένιες κολοννάδες
μαβιές δροσιές στο καλντερίμι,
αγιόκλημα και πρασινάδες.

Σκιές αλλόκοτες μαυρίζουν
τις σιδερένιες τζελουζίες,
πόθοι τη νύχτα πλημμυρίζουν
και μυρωδιές από γαζίες.

Κι αναμεσίς αφ’ τα παλάτια
χώρες αλλάζοντας και χρόνια
κανάλια βλέπουνε τα μάτια
γόνδολες, μάσκες και παγώνια.

 

Το ποιες είναι οι υπόλοιπες αντιδάνειες λέξεις του ποιήματος, αφήνεται σαν άσκηση στον αναγνώστη, μέχρι να φιλοτιμηθώ να γράψω το επόμενο σημείωμα. Άλλωστε, μερικές έχουν αμφισβητούμενη ετυμολογία. Πάντως, σε κάθε στροφή υπάρχει τουλάχιστον μία (ενδεχομένως, περισσότερες) βεβαιωμένη αντιδάνεια λέξη.

 

 

 

Επιστροφή στις ιστορίες λέξεων
Επιστροφή στα Γλωσσικά
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου



© 2008 Νίκος Σαραντάκος
sarant@pt.lu