Συναρπαστικά χρόνια και εγκληματική μετάφραση

Μια πανδαισία μεταφραστικών μαργαριταριών, με ορεκτικά, κυρίως πιάτο και επιδόρπιο

 

Με μεγάλο ενδιαφέρον έσπευσα να προμηθευτώ την Αυτοβιογραφία του μεγάλου Άγγλου ιστορικού Έρικ Χόμπσμπαουμ, που κυκλοφόρησε το 2002 στα αγγλικά και εκδόθηκε τον επόμενο χρόνο στα ελληνικά από τις εκδόσεις Θεμέλιο. Δυστυχώς η μετάφραση του βιβλίου είχε τόσο πολλά και τόσο χοντρά λάθη, που μου χάλασε την χαρά της ανάγνωσης, έστω κι αν πρέπει να ομολογήσω ότι μερικά λάθη ήταν πολύ αστεία. Διαβάζοντας συνηθίζω να κρατάω σημειώσεις, αλλά εδώ κυρίως τα μαργαριτάρια της μετάφρασης επισήμαινα, όχι του συγγραφέα τις λαμπρές ιδέες.

 

Τελικά βγήκε ένα μακροσκελές κείμενο με τα ημαρτημένα της μετάφρασης, που το παράτησα και το ξέχασα. Τώρα που το ξαναβλέπω, λέω πως κρίμα είναι να μείνει στην αφάνεια, πολύ περισσότερο που το κρινόμενο βιβλίο δεν έχει ημερομηνία λήξεως.

 

Ξεκινάμε από τον τίτλο. Ο συγγραφέας θέλησε να δώσει τον τίτλο Interesting Times στο βιβλίο του. Ο έλληνας εκδότης αυτό το βρήκε προφανώς λάιτ, οπότε το έκανε συναρπαστικά. Όπως έχω αναφέρει σε άλλα σημειώματα, ο συγκεκριμένος εκδοτικός οίκος έχει ιστορία δήθεν πιασάρικων τίτλων, γι' αυτό και την επιλογή του τίτλου τη χρεώνω στον εκδότη και όχι στη μεταφράστρια.

 

Σε εισαγωγικό Σημείωμα του μεταφραστή [sic], η μεταφράστρια Σταματίνα Μανδηλαρά ευχαριστεί συνάδελφό της, επίσης μεταφραστή του Χομπσμπάουμ, για τη σημαντικότατη βοήθειά του και την έρευνα που πραγματοποίησε στα πρώτα πέντε κεφάλαια του βιβλίου. Επίσης ευχαριστεί και πολλούς άλλους, που βοήθησαν, που διάβασαν το κείμενο και έκαναν διορθώσεις. Δεν είναι ασυνήθιστο σε ένα βιβλίο τέτοιας έκτασης και δυσκολίας να επιστρατεύει πολλούς βοηθούς ο μεταφραστής, είναι όμως απορίας άξιο πώς παρά την πολυπρόσωπη επικουρία ξέφυγαν τόσες αβλεψίες, ανορθογραφίες, ακόμη και μαργαριτάρια, μερικά χοντρά. Καταλήγει κανείς να σκεφτεί ότι τα ονόματα παρατέθηκαν και για να μοιραστεί σε πολλά μερδικά η ευθύνη για το μεταφραστικό έγκλημα ή ίσως σκέφτεται τις παροιμίες για τους πολλούς κοκόρους που λαλούν ή πώς από τη μαμή ως τη λεχώνα χάθηκε το παιδί.

 

Στο ίδιο εισαγωγικό σημείωμα, η μεταφράστρια σαν να απολογείται για το ότι στο κείμενο το όνομα του συγγραφέα γράφεται με το ελληνικό αλφάβητο· συγκεκριμένα, εξηγεί ότι «θεωρήσαμε καλό να κρατήσουμε την ελληνική απόδοση» του ονόματος του συγγραφέα, δηλαδή Χομπσμπάουμ και όχι Hobsbawm, «για λόγους ροής του κειμένου. Το ίδιο κάναμε και με τα ονόματα των συγγενών και των στενών φίλων.» Και πράγματι, καθώς ο Ε.Χ. πέρασε τα παιδικά του χρόνια σε γερμανόφωνα μέρη, ανδρώθηκε στην Αγγλία και ταξίδεψε και έζησε και συνδέθηκε με ανθρώπους απ’όλο τον κόσμο, η αυτοβιογραφία του επόμενο είναι να παρουσιάζει υπαρκτό πρόβλημα με τη μεταγραφή όλων αυτών των ξένων ονομάτων και τοπωνυμίων, τίτλων και φράσεων. Όμως, δεν είναι λύση να ξεμπερδεύουμε αδειάζοντάς τα όλα στη μούρη του αναγνώστη στο λατινικό αλφάβητο, πολύ περισσότερο εδώ που ανακατεύονται τουλάχιστον τρεις μεγάλες ξένες γλώσσες, κι έτσι ο αναγνώστης δεν μπορεί να ξέρει ποια είναι η ορθή προφορά του κάθε ονόματος ή τοπωνυμίου. Αυτό είναι δουλειά του μεταφραστή ασφαλώς!

 

Επειδή το κείμενο είναι μακροσκελές, και επειδή τα πρώτα του κομμάτια είναι κάπως βαρετά διότι αναφέρονται σε "δεοντολογικά" ζητήματα, όποιος βιάζεται να γελάσει μπορεί να πάει κατευθείαν στην τελευταία ενότητα με τίτλο "Και το κυρίως πιάτο" όπου παραθέτω τα αμιγώς μεταφραστικά μαργαριτάρια.

 

Τα ορεκτικά:

Οι λανθασμένες επιλογές

 

Ξεκινάω την κριτική μου από ζητήματα επιλογών· μπορεί μια μετάφραση να είναι πολύ καλή, αλλά να κάνει λανθασμένες επιλογές, όπως π.χ. σε σχέση με τη λατινική ή ελληνική γραφή τοπωνυμίων. (Εδώ βέβαια και οι επιλογές είναι λανθασμένες, αλλά και η μετάφραση κάκιστη). Πρώτη λανθασμένη επιλογή, που ήδη αναφέρθηκε, να μη μεταγράφονται στα ελληνικά όλα τα ανθρωπονύμια και τοπωνύμια, με αποτέλεσμα ακόμα και πολύ γνωστά πρόσωπα (Neil Kinnock!) να αφήνονται αμετάγραπτα ή να ταλαιπωρείται το μάτι του αναγνώστη από υβριδικές προτάσεις όπως "από τη Δουνκέρκη έως το Perpignan" [371].

 

Διότι, επειδή τα ονόματα ανθρώπων και τόπων είναι μπόλικα, όταν τα περισσότερα αφήνονται αμετάγραπτα, η σελίδα γίνεται παρδαλή καθώς γεμίζει εναλλαγές των δύο αλφαβήτων. Και η παρδαλή εικόνα επιδεινώνεται από την ανεξήγητη επιλογή της μεταφράστριας να αφήνει στα αγγλικά διάφορες λέξεις που έχουν εδώ και δεκαετίες περάσει ως δάνεια στην ελληνική, όπως:

 

… σαν έναν σταρ του music-hall [138] Γιατί όχι, για όνομα του Θεού, μιούζικ-χωλ; Και αν είναι έτσι, γιατί όχι star του music-hall;

 

τον θυμάμαι σαν έναν άχαρο, χλωμό διδάσκοντα που επιδιδόταν στο αποκαλούμενο σήμερα jogging [140]

 

Και καλά έως εδώ, το να γράψεις jogging το τζόγκινγκ είναι μεν σουσουδισμός, αλλά μάλλον ανώδυνος, αφού ο αναγνώστης θα καταλάβει τι λέει ο συγγραφέας. Πάμε στα τερατώδη.

 

Λέγοντας τερατώδη, εννοώ τις αγγλικές επεξηγήσεις εντός παρενθέσεων. Π.χ.. «του εβραϊκού Πάσχα (Passover)” [42] ή επτά υπαξιωματικοί  [NCOS] [190]. Βεβαίως το εβραϊκό Πάσχα στα αγγλικά είναι Passover, όμως στα ελληνικά ή θα αναφέρεις Πεσάχ που είναι η ελληνική απόδοση του όρου ή θα το πεις απλά "εβραϊκό Πάσχα". Το Passover δεν είναι κάποιος διεθνής όρος, είναι απλά και σκέτα αγγλικά. Το ίδιο ισχύει και στους υπαξιωματικούς, όπου το ακρώνυμο NCOS (πιο σωστά: NCOs) είναι αγγλικό (non-commissioned officers) και δεν είναι ιερό, δεν έχει λόγο ύπαρξης στο ελληνικό κείμενο.

Το πιο κωμικό: εμφανίζονταν φορώντας το μανδύα (garb) της παγκόσμιας επανάστασης [306] έτσι, εντός παρενθέσεως λες και είναι κάτι το αμφιλεγόμενο που πρέπει να το ξέρουμε οπωσδήποτε και στην αγγλική του απόδοση!

Και ένα άλλο ωραίο, για έναν κομμουνιστή: η κομματική του ταυτότητα μεταφέρθηκε στη CPSU. Ποια είναι άραγε η μυστηριώδης CPSU; Μην είναι καμιά Γκεπεού; Όχι, είναι τα αγγλικά αρχικά του Κομμουνιστικού Κόμματος Σοβιετικής Ένωσης. Δεν ξέρω αν η μεταφράστρια τα άφησε έτσι θεωρώντας τα ιερά, ή αν ούτε που υποψιάστηκε τι ήταν.

 

Η τραγωδία των υποσημειώσεων που λείπουν

 

Ένα τέτοιο βιβλίο όπου αναφέρονται εκατοντάδες (χιλιάδες ίσως) ιστορικά πρόσωπα και γεγονότα, φυσιολογικά είναι γεμάτο από υποσημειώσεις, πρώτα απ' όλα του ίδιου του συγγραφέα. Η μεταφράστρια πρόσθεσε αρκετές δικές της, κατάφερε όμως να επεξηγεί τα αυτονόητα και να μην εξηγεί τα δυσνόητα. Διότι, βέβαια, όταν βάζεις υποσημείωση για τον Τζόναθαν Σουίφτ, που τον ξέρουν και οι γάτες και που αναφέρεται παρεμπιπτόντως, δικαιούμαι να υποθέσω ότι για τους εκατοντάδες άλλους που δεν έβαλες υποσημείωση δεν έβαλες επειδή δεν τους ξέρεις. Κι όμως, υποσημείωση χρειάζεται σε πάρα πολλές περιπτώσεις και δεν μπαίνει. Θα αναφέρω δύο μόνο περιπτώσεις:

 

Στο σχολείο, λέει ο συγγραφέας, κέρδισε το Debating Cup [121] Έτσι, αμετάφραστο, στα αγγλικά, χωρίς υποσημείωση. Όμως δεν είναι κάποια επώνυμη διοργάνωση, όπως το κύπελλο Ντέιβις στο τένις, είναι απλός διαγωνισμός επιχειρηματολογίας και αντιπαράθεσης (ντιμπέιτ ελληνιστί) που συνηθίζεται στα αγγλικά λύκεια. Εδώ ή έπρεπε να το μεταφράσει ή έπρεπε να βάλει υποσημείωση.

 

Και το χειρότερο, πραγματικά αξεπέραστο, ολόκληρη παράγραφος αποθέωση του τουρλού, χωρίς καμιά εξήγηση: Οι συναντήσεις του Ιστορικού Εργαστηρίου, που έφεραν μαζί ερασιτέχνες και επαγγελματίες, διανοούμενους και εργάτες, και πολλούς νέους με τζην, εξοπλισμένους με υπνόσακους και αυτοσχέδια crèches, έμοιαζαν με gospel συναυλίες, ειδικά όταν τις παρουσίαζαν με το απαραίτητο hwyl αστέρες όπως ο …[347]

 

Και καλά το γκόσπελ (προσέξατε τη λατινογραφή), αν και στα ελληνικά θα λέγαμε «έμοιαζαν με συναυλίες γκόσπελ». Αλλά το crèches, στον ξένο πληθυντικό και στη γαλλική του γραφή τι στην ευχή είναι; Κούνιες μάλλον ή τίποτα καροτσάκια για μωρά -αλλά πόσοι από τους αναγνώστες το ξέρουν; Και πόσοι είναι διατεθειμένοι να σπάσουν το κεφάλι τους για να το αποκρυπτογραφήσουν; Και βέβαια, όλοι σηκώνουν τα χέρια ψηλά όταν φτάσουν στο απροσπέλαστο (ουαλικό;) hwyl, που είναι μάλιστα και απαραίτητο! Πρόκειται για εγκληματική, ασυγχώρητη μεταφραστική στάση. Ή μάλλον υπάρχει εξήγηση: η μεταφράστρια δεν ήξερε τι είναι το crèche και το hwyl, λεξικό να ανοίξει δεν μπορεί γιατί το θεωρεί βαρύ ατόπημα, οπότε μας τα πετάει αμετάφραστα στη μούρη. Γιατί αν άνοιγε λεξικό η καλή κυρία, θα έβλεπε ότι το hwyl είναι βεβαίως ουαλικό και σημαίνει "κέφι, ενθουσιασμός". Αν ήθελε να το κρατήσει η μεταφράστρια, για να δώσει ουαλικό χρώμα, έπρεπε να βάλει υποσημείωση. Αλλιώς το κουλέρ λοκάλ μετατρέπεται σε κουρέλ.

 

Η κωμωδία των υποσημειώσεων που υπάρχουν

Και καλά οι υποσημειώσεις που λείπουν. Το πιο κωμικό είναι ότι στις υποσημειώσεις που εδέησε να βάλει η μεταφράστρια (πολλές από αυτές περιττές), υπάρχουν ένα σωρό χοντρά λάθη, όχι μεταφραστικά αλλά πραγματολογικά. Δηλαδή, όχι μόνο οι υποσημειώσεις δεν φωτίζουν τον αναγνώστη αλλά τον παραπλανούν.

 

Για παράδειγμα, στην υποσημείωση για τον Τζόναθαν Σουίφτ [σελ. 319] που αναφέραμε παραπάνω, "μαθαίνει" ο αναγνώστης ότι το βιβλίο Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ εκδόθηκε το 1825. Στην πραγματικότητα, το βιβλίο εκδόθηκε το 1726 και σε δεύτερη μορφή το 1735, κι έτσι ο αναγνώστης δημιουργεί άλλη εντύπωση για τον Σουίφτ.

 

Ή, το πιο εξωφρενικό, λίγες σελίδες πιο κάτω [328] μαθαίνουμε ότι το εθνικιστικό κίνημα UNITA της Αγκόλας "το 1975 ανήλθε στην εξουσία ανατρέποντας το κυβερνών τότε μαρξιστικό Κόμμα". Η υποσημείωση αυτή συμπυκνώνει μέσα σε λίγες λέξεις ολόκληρο κοντσέρτο από ανακρίβειες και λάθη. Μετρήστε: α) το μαρξιστικό Κόμμα είχε όνομα (MPLA) και δεν ήταν κόμμα αλλά εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα· β) Δεν ήταν κυβερνών διότι πριν από το 1975 η Αγκόλα δεν ήταν ανεξάρτητη· μόλις τον Νοέμβριο του 1975 φτιάχτηκε η πρώτη κυβέρνηση της χώρας· γ) το κυριότερο, η UNITA ποτέ δεν ανήλθε στην εξουσία και δεν ανέτρεψε τους μαρξιστές, οι οποίοι κυβερνούν αδιάλειπτα από τότε έως σήμερα (βέβαια σήμερα είναι λιγότερο μαρξιστές). Αυτό που έγινε ήταν ότι στο κενό εξουσίας που άφηνε η προαναγγελθείσα κήρυξη της ανεξαρτησίας της χώρας έγινε μια σύγκρουση ανάμεσα στην UNITA, το FLNA και τους μαρξιστές του MPLA. Πράγματι η UNITA, με αμερικανική και νοτιοαφρικανική υποστήριξη πήρε υπό τον έλεγχό της κάποια τμήματα της χώρας, αλλά το MPLA, με υποστήριξη από την Κούβα, κράτησε την πρωτεύουσα, σχημάτισε την πρώτη κυβέρνηση με πρόεδρο τον μακαρίτη πια Αγκοστίνο Νέτο, και απέκρουσε τις επιθέσεις της UNITA, που περιορίστηκε τελικά σε επίμονο ανταρτοπόλεμο ο οποίος κράτησε μέχρι σχετικά πρόσφατα. Ούτε ο Ιωνάς Σαβίμπι, ο επίσης μακαρίτης αρχηγός της UNITA δεν θα έλεγε ποτέ ότι "ανήλθε στην εξουσία"!

 

Η παρενθετική ακλισία

Αυτό είναι ευρύτερο φαινόμενο της εποχής μας και δεν είναι δίκαιο να το χρεώσουμε στη μεταφράστρια. Εννοώ το φαινόμενο, όταν σε μια πολύπλοκη πρόταση υπάρχουν δευτερεύουσες παρένθετες προτάσεις, να διασπάται η συμφωνία των πτώσεων. Επειδή το λέω μπερδεμένα, να δώσω ένα παράδειγμα: στα ελληνικά, λέμε: αυτό το βιβλίο είναι του Γιάννη, του αδελφού της Μαρίας. Όλο και περισσότερο υπάρχουν παραδείγματα που η συμφωνία των πτώσεων δεν διατηρείται και ίσως αξίζει να ασχοληθεί κανείς με το θέμα εκτενέστερα. Τρανό παράδειγμα στην κρινόμενη μετάφραση. Κάνω τον κόπο να παραθέσω ολόκληρη την παράγραφο, βάζοντας με μαύρα τα επίμαχα αποσπάσματα:

 

Μέσα από αυτό τον κόσμο πρωτοήρθα σε επαφή, μακριά από την οικογένεια και το σχολείο, με την πραγματικότητα της Αγγλίας. Εν μέρει αυτό συνέβη μέσω του γιου της Σίσυ, τον Ντένις, μια σκοτεινή φιγούρα και -όσο του επέτρεπαν τα οικονομικά του- δανδής που έτρωγε τα νύχια του, είχε εγκαταλείψει το σχολείο και από τα μέσα της δεκαετίας του ’30 κατάφερε να έχει, χωρίς καμιά συγκεκριμένη απασχόληση, αρκετές επιτυχίες στα κατώτερα τμήματα του κόσμου της μουσικής, του θεάτρου και της λαϊκής διασκέδασης. Κατά κύριο λόγο όμως τούτο συνέβη μέσω του γιου τού Χάρυ, του Ρόνυ, ένα μικροσκοπικό, νευρώδες και με εβραϊκό παρουσιαστικό αγόρι, που τότε ζούσε μαζί με τους γονείς του [118-119]

 

Δύο ή τρεις περιπτώσεις ακλισίας στην ίδια παράγραφο δεν είναι και άσκημο ρεκόρ· θέλω όμως με την ευκαιρία να τονίσω κάτι άλλο: η παράγραφος αυτή είναι γεμάτη με άκομψες και κουτσές φράσεις που καθώς έρχονται αραδιαστά έπρεπε κανονικά να ενοχλήσουν, είτε η μία είτε η άλλη, για τον ένα ή τον άλλο λόγο, όποιον επαρκή επιμελητή διάβαζε το κείμενο! Εδώ, υποτίθεται ότι το κείμενο το διάβασε μισός λόχος επιμελητών… και κανείς δεν ενοχλήθηκε από τη μνημειώδη αυτή παράγραφο;

 

Η ανύπαρκτη διόρθωση

Ενός κακού μύρια έπονται· ίσως επειδή όλοι ήταν απασχολημένοι να… επιμελούνται τη μετάφραση, κανείς δεν πρόσεξε την τυπογραφική διόρθωση που είναι ανύπαρκτη ή εν πάση περιπτώσει έγινε στο γόνατο (και μάλλον σε πολύ στενό γόνατο). Παραθέτω μόνο μερικά από τα αστεία τυπογραφικά λάθη που ψάρεψα:

 

μπλέκαμε το εγκώμιο [78]

ρουφώντας ότι έβρισκα [79] (θέλει ό,τι έβρισκα αλλιώς δεν είναι το ίδιο)

του μέλητος [303, δυο φορές στην ίδια σελίδα!]

έκλειναν προς τον Βέμπερ [338, βεβαίως έκλιναν]

έχω να σας πω πολλά περισσότερα [200]

το φίδι βαζιλίκος [457· ίσως να μην είναι τυπογραφικό, μπορεί ο στρατός των επιμελητών να μην ξέρουν το βασιλίσκο]

 

Και το κυρίως πιάτο

 

Μέχρι εδώ είχαμε τα ορεκτικά· πολλά ήταν βέβαια και θα σας έπεσαν βαριά στο στομάχι, όπως παθαίνουμε συχνά στις ταβέρνες που χορταίνουμε με τα "πρώτα". Λέω ορεκτικά, γιατί όλα τα παραπάνω αμαρτήματα, άλλο περισσότερο και άλλο λιγότερο, αφορούν "επιλογές" και "δεοντολογία" ή αγγίζουν επιδερμικά μόνο τη μετάφραση (όπως τα λάθη στις υποσημειώσεις ή η ανύπαρκτη διόρθωση). Εδώ θα δούμε τα καθαυτό μεταφραστικά λάθη, αυτά που κρίνουν και καταδικάζουν έναν μεταφραστή.

 

α) Στη σελίδα 67, μαθαίνουμε ότι η Ανατολική Γερμανία ήταν ένα καθεστώς με κακό Τύπο. Δηλαδή; Εννοεί μήπως ο συγγραφέας ότι η ΛΔΓ είχε ατζαμήδες αρχισυντάκτες και τεμπέληδες δημοσιογράφους; Όχι βέβαια. Ο συγγραφέας, προφανώς (δεν έχω δει το αγγλικό πρωτότυπο, αλλά είμαι βέβαιος) έγραφε with a bad press, και η ιδιωματική αυτή έκφραση σημαίνει περίπου "που δέχεται δυσμενείς κριτικές, εν μέρει άδικα". Δεν είναι απλό θέμα το πώς θα αποδοθεί στα ελληνικά (οπωσδήποτε όχι τόσο μακροσκελώς), αλλά πάντως δεν θα αποδοθεί κατά λέξη!

 

β) Στις σελ. 116-7 υπάρχει το εξής αριστουργηματικό απόσπασμα:

Με ποδήλατο, τέντα, σόμπα Primus και μια σοκολάτα Mars, <…> εγώ και ο εξάδελφός μου Ρόνυ (που την αποκαλούσε Μαρ σαν να ήταν Γάλλος) ερευνήσαμε μεγάλες εκτάσεις της νότιας Αγγλίας

 

Να πω κατ' αρχάς ότι εδώ η λατινογραφή εκδικείται· πρέπει να γραφτεί "Μαρς" το όνομα της σοκολάτας, για να γίνει η αντιδιαστολή με την γαλλότροπη Μαρ του ξαδέλφου. Και βέβαια τη σοκολάτα δεν την αποκαλούσε Μαρ, αλλά την έλεγε, αλλά ποιος ζητάει προσοχή στις στιλιστικές διαφορές όταν γύρω του γίνονται εγκλήματα καθοσιώσεως; Διότι βέβαια, δεν πήγαιναν εκδρομή με τέντα, αλλά με σκηνή. Και, το χειρότερο, το Πρίμους, όπως θα μπορούσε να πληροφορηθεί η μεταφράστρια αν έψαχνε, δεν είναι σόμπα, αλλά είναι καμινέτο, γκαζάκι. Οι εγγλέζοι χρησιμοποιούν τη λέξη stove για τα γκαζάκια αυτά, την ίδια λέξη που χρησιμοποιούν και για τις σόμπες, αλλά δεν έπρεπε να πατήσει την πεπονόφλουδα η μεταφράστρια. Δεν έπρεπε πρώτον γιατί βάζοντας στο γκουγκούλ τη λέξη Primus βρίσκεις ότι πρόκειται για γκαζάκια (έχει και φωτογραφία!) και δεύτερον και κυριότερον διότι κοντά στο νου η γνώση: ποιος πάει εκδρομή με ποδήλατο κουβαλώντας σόμπα;

 

γ) Χοντρό μαργαριτάρι που αλλοιώνει και το νόημα:

… το γεγονός ότι ζούσα διαρκώς με δύο αποτελεσματικούς γονείς που αρνιόνταν κατηγορηματικά να επιτρέψουν στον παθιασμένο δεκαεξάχρονό τους να βουτήξει στον κόσμο της πολιτικής στράτευσης … [108]

Τι συμβαίνει εδώ; Μήπως οι γονείς του 16χρονου Χομπσμπάουμ είχαν γραφτεί σε τίποτα μαθήματα δι' αλληλογραφίας για να μάθουν πώς γίνεται κανείς αποτελεσματικός γονέας; Όχι, αφενός διότι τέτοιες αμερικανιές δεν υπήρχαν τότε, και κυρίως διότι τότε, το 1933, είχαν πεθάνει και οι δυο τους, όπως άλλωστε αφηγείται λεπτομερώς ο συγγραφέας στις προηγούμενες σελίδες. Να υποθέσω πως η μεταφράστρια ξεχνάει τι είχε μεταφράσει πριν από 10-20 σελίδες; Μήπως ότι μεταφράζει χριστιανικά, δηλ. δεν γνωρίζει η αριστερά της τι ποιεί η δεξιά της; Μετά το θάνατο των γονιών του, ο Χομπσμπάουμ έζησε στην Αγγλία με τον θείο και τη θεία του, οι οποίο, βέβαια, ήταν effective, αλλά όχι αποτελεσματικοί! (Απαραίτητη διευκρίνιση: δεν έχω δει το πρωτότυπο, οπότε απλώς μαντεύω τι μπορεί να έγραφε ο συγγραφέας).

 

δ) Μια σειρά από λάθος κατά λέξη μεταφράσεις:

- να εκπαιδεύουν τους φοιτητές σε εσωτερικές πρακτικές, όπως το να γράφουν στίχους στα Αρχαία Ελληνικά [141]

esoteric, αλλά όχι εσωτερικός

- η συνηθισμένη εκστρατεία που οργάνωνε ονομαστικά το Συμβούλιο Ειρήνης του Καίμπριτζ [147]

nominally, αλλά όχι ονομαστικά, μάλλον κατ' όνομα

- να διαμαρτυρηθώ ενάντια στην αδυναμία του (…) Πανεπιστημίου του Λονδίνου (…) να του ανανεώσει το συμβόλαιο ορισμένου χρόνου που είχε υπογράψει ως διδάσκων [174]

failure, αλλά όχι αδυναμία ούτε βεβαίως αποτυχία

- Κατά πόσο είχα ήδη φάκελο στις μυστικές υπηρεσίες όταν έφτασα στο Καίμπριτζ; Δεν μπορώ να το ξέρω. Σίγουρα είχα ήδη έναν στα μέσα του 1942, … [191]

Στα ελληνικά, αυτό υπονοεί ότι μετά απέκτησε δύο ή περισσότερους φακέλους.

 

ε) Και το καλυτερότερο για το τέλος.

 

Το θεατρικό έργο του Arnold Wesker Κοτόσουπα με τον Μπάρλεϋ, σχετικά με μια εβραϊκή εργατική οικογένεια που αμφιταλαντευόταν γύρω από την κομμουνιστική της πίστη [247]

 

Εκτός του γεγονότος ότι δεν αμφιταλαντεύεται κανείς γύρω σε κάτι αλλά ανάμεσα σε δύο πράγματα, ποιος άραγε να είναι ο μυστηριώδης Μπάρλεϋ; Μήπως κανένας αγγλοεβραίος κομμουνιστής; Κανένας ινστρούχτορας μήπως που ανέλαβε να τονώσει την πίστη της ταλαντευόμενης οικογένειας; Φευ, όχι! είναι το κοινότατό μας κριθάρι, διότι το έργο τιτλοφορείται Chicken Soup with Barley, κοτόσουπα με κριθάρι (η κοτόσουπα ήταν παροιμιώδες πιάτο στις εβραϊκές οικογένειες) και επιτέλους πρόκειται για γνωστό θεατρικό έργο, που όφειλε αν όχι να το έχει δει ή να το έχει διαβάσει, τουλάχιστον να το έχει υπόψη του ένας επαρκής μεταφραστής ή κάποιος από την διμοιρία των επιμελητών του κειμένου, ή να ανοίξει μιαν εγκυκλοπαίδεια, βρε αδερφέ! Θυμώνω, διότι το σμήνος των επιμελητών θα είχε κάποιο ελαφρυντικό αν τουλάχιστον ο συγγραφέας ανέφερε έτσι παρεμπιπτόντως τον τίτλο του έργου, χωρίς να μνημονεύει συγγραφέα ή χωρίς να αναφέρει την υπόθεση, οπότε θα ήταν πιο δύσκολος ο εντοπισμός του ελληνικού τίτλου. Εδώ όμως, καλοί μου κύριοι, σας ρι (η κοτόσουπα είναιλοτα δίνει όλα έτοιμα, μασημένη τροφή, με ονόματα και διευθύνσεις. Να υποθέσουμε ότι δεν έχετε ακουστά τον Γουέσκερ, ότι δεν πήγατε στο θέατρο να το δείτε, ότι κανείς σας δεν έχει βγάλει αγγλική φιλολογία (όπου το συγκεκριμένο θεατρικό έργο είναι στην εξεταστέα ύλη), έστω· δεν θα μπορούσε κάποιος από σας, αφού πρώτα σφαλίσει τα παράθυρα για να μην τον δει κανένα μάτι, να κάνει τη φοβερή αντισυναδελφική ενέργεια και να ανοίξει μια εγκυκλοπαίδεια ώστε να δει πώς είναι ο ελληνικός τίτλος και ότι δεν υπάρχει κύριος Μπάρλεϋ; Ήταν ανάγκη να ζηλέψετε τη δόξα του Μποχεμιάν; (Ποιος ήταν ο Μποχεμιάν; Πρόκειται για άλλο μνημειώδες μαργαριτάρι, κάπως παλαιότερης κοπής, που θα το βρείτε σε παλιότερο σημείωμά μου (προς το τέλος του κειμένου).

 

Το επιδόρπιο

Ύστερα από τον κ. Μπάρλεϋ, κάθε άλλο μαργαριτάρι φαντάζει χλομό, γι' αυτό και δεν θα σας κουράσω με άλλα. Όμως κάθε καλό γεύμα τελειώνει με το επιδόρπιο, κι εδώ το επιδόρπιο δεν είναι άλλο από τις διάφορες καθαρευουσιανιές και άλλες αγαρμποσύνες, που κι απ' αυτές έχει άφθονες το κείμενο, όπως, πρόχειρα:

 

δε διασώθηκε των διαφόρων ανατροπών που επεφύλασσε η τύχη στην οικογένεια Χομσμπάουμ [sic]  κατά τον 20ό αιώνα [74]

ήταν πέρα κάθε κριτικής [87]

τυγχάνουν ακόμη και σήμερα γενικότερου θαυμασμού [88]

επαγγέλματα που απαιτούσαν ειδικά είδη γνώσεων [140]

 

Όμως κι εδώ έχουμε το επιστέγασμα, της άγαρμπης καθαρευουσιανιάς εννοώ, που ήταν τόσο νόστιμο που δεν άντεξα και το έχω ήδη χρησιμοποιήσει σε άλλο μου δημοσίευμα:

Και παρά το ότι ο Amis έφερε πια περισσότερο σε ηλικιωμένο συντηρητικό παρά στον αριστερό που ήταν στα νιάτα του, πόρρω απείχε από το ρόλο του αντιδραστικού μπαρόβιου ξεκούτη, τον οποίο υιοθέτησε αργότερα. [269]

 

Βέβαια, ο Έιμις δεν έφερε τίποτα σε κανέναν, απλώς έφερνε περισσότερο σε ηλικιωμένο συντηρητικό, κοινώς έμοιαζε, θύμιζε συντηρητικό· και το ατόπημα είναι εδώ βαρύ, διότι όχι μόνο μεταφράζεται στην καθαρεύουσα μια ιδιωματική χρήση της δημοτικής, αλλά επιπλέον ο τύπος «έφερε» δεν δείχνει καθαρά αν πρόκειται για αόριστο ή παρατατικό, και μπερδεύει τον αναγνώστη, ενώ το έφερνε, πέρα από σωστό, θα ήταν και διαυγές. Αλλά φαίνεται πως η διαύγεια δεν είναι πια της μόδας…

 

Και μ' αυτό το επιδόρπιο, σε αφήνω αγαπητέ αναγνώστη αν έδειξες ιώβεια υπομονή να φτάσεις έως εδώ. Άχαρο το έργο της κριτικής των μεταφράσεων, όσο κι αν προσπαθώ να το διανθίσω με λίγο χιούμορ. Αν όμως συμμερίζεσαι την κριτική μου, κάθε φορά που βλέπεις αμαρτήματα, κάνε τον κόπο να γράφεις στον εκδότη, ώστε να συνειδητοποιεί ότι κάποιοι νοιάζονται για την ποιότητα των μεταφράσεων. Με ένα μόνο γράμμα δεν βγαίνει ίσως τίποτα, αλλά λέγε λέγε το κοπέλι…

 

 

 

 

 

 

Επιστροφή στις σελίδες για τη μετάφραση
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου




© 2006 Νίκος Σαραντάκος