Τα Σατιρικά Γυμνάσματα του Παλαμά - Επιλογή

 

Τα «Σατιρικά Γυμνάσματα» του Κ. Παλαμά είναι 44 ποιήματα που δημοσιεύτηκαν αρχικά στον Νουμά, το μαχητικό περιοδικό των δημοτικιστών, σε δύο δόσεις. Η πρώτη σειρά, από 20 ποιήματα, στο φύλλο 277 στις 6.1.1908 και η δεύτερη, από 24 ποιήματα, στο φύλλο 356, στις 6.9.1909. Όλα τα ποιήματα έχουν την ίδια μορφή: δεκατρείς εντεκασύλλαβοι ιαμβικοί στίχοι το καθένα, διαταγμένοι σε τέσσερις δαντικές τερτσίνες, συν έναν τελευταίο στίχο (ως επιστέγασμα) που ριμάρει με τον μεσαίο στίχο της τελευταίας τερτσίνας.

Τα περισσότερα ποιήματα είναι σκληρές σάτιρες, όχι όμως όλα. Ωστόσο, τα σατιρικά δίνουν τον γενικότερο τόνο. Ανάμεσά τους βρίσκονται μερικά από τα πιο εύστοχα και πιο σκληρά σατιρικά ποιήματα της νεοελληνικής γραμματείας (ας πούμε τα τέσσερα πρώτα της Β' σειράς). Τα "Σατιρικά Γυμνάσματα" δεν ανατυπώθηκαν ποτέ σε αυτοτελή συλλογή όσο ζούσε ο ποιητής, αλλά συμπεριλήφθηκαν δύο φορές σε συλλογές μαζί με άλλες ποιητικές ενότητες.

Η επιλογή που κάνω σ' αυτή τη σελίδα βασίζεται στη δαρβινική τρόπον τινά μέθοδο, που εφάρμοσα και στην παρουσίαση των ποιημάτων του Λαπαθιώτη: δηλαδή, περιλαμβάνω εδώ όσα ποιήματα βρήκα στο Διαδίκτυο, προσθέτοντας ελάχιστα που έκρινα ότι δεν έπρεπε να λείπουν. Ομολογώ ότι με εξέπληξε ο μεγάλος αριθμός των ποιημάτων που βρήκα, αν και πρέπει να πω ότι τα περισσότερα (πάνω από τα μισά) τα βρήκα σε μία πηγή, το εξαιρετικό ιστολόγιο του Γεροντάκου, που περιέχει αφθονότατο και πλουσιότατο υλικό και το συνιστώ θερμά σε κάθε καλαίσθητο φιλαναγνώστη. Πάντως, προέκυψε χορταστική επιλογή, αφού ανθολογώ εδώ περισσότερα από τα μισά ποιήματα (24 από 44).

Έκανα σε κάθε περίπτωση αντιπαραβολή με την πρώτη δημοσίευση στο Νουμά και με την έκδοση των Σατιρικών Γυμνασμάτων από το Μεταίχμιο (2003) με την εξαιρετική επιμέλεια του καθηγητή Ξ.Α.Κοκόλη. Τις περισσότερες φορές, σχεδόν όλες, ακολουθώ τον Κοκόλη, που έχει ήδη κάνει άψογη δουλειά -και συνιστώ σε όλους να αγοράσετε το βιβλίο γιατί περιέχει άφθονο υλικό πέρα από τα ποιήματα καθαυτά. (Κωστής Παλαμάς, Σατιρικά Γυμνάσματα, Νέα σχολιασμένη έκδοση Ξ. Α. Κοκόλης, Μεταίχμιο 2005. Τις λιγοστές επεξηγήσεις που βάζω τις έχω κι αυτές πάρει τις πιο πολλές από την έκδοση του Κοκόλη, που περιέχει πολύ περισσότερες.

Τα ποιήματα δημοσιεύτηκαν άτιτλα, με μόνο την αρίθμησή τους, 1 έως 20 στην πρώτη σειρά και 1 έως 24 στη δεύτερη. Εδώ προτάσσω και το Α ή Β ανάλογα με τη σειρά στην οποία ανήκουν. Τα παραθέτω κατά αύξοντα αριθμό αλλά βάζω κατ' εξαίρεση και τον πρώτο στίχο δίπλα για να μην είναι ξερός ο κατάλογος. Όχι δικό μου τίτλο, γιατί ο Παλαμάς είχε θυμώσει πολύ όταν εφημερίδες τα αναδημοσίεψαν την περίοδο της Μικρασιατικής Καταστροφής βάζοντας δικούς τους τίτλους. (Ίσως να αισθάνθηκε, λέω εγώ με το φτωχό μου το μυαλό, και κάπως άβολα που οι στίχοι του αναδημοσιεύονταν χωρίς να το διαλέξει ο ίδιος, και φάνηκαν πιο σκληροί απ' όσο θα' θελε -το 'χουν αυτό οι ποιητές. Κι ο Βάρναλης είχε κουκουλώσει κάποια σκληρά ποιήματά του σαν τον Εξαγνισμό).

Τα πολλά λόγια όμως δεν ωφελούν. Η επιλογή από τα Σατιρικά Γυμνάσματα του Παλαμά έχει ως εξής:



 

A3: Φασουλήδες, μακριά, κι εσείς παλιάτσοι!

Α4: Όχι λόγια χοντρά και λόγια κούφια

A5: Πολεμάς να στυλώσεις, κυβερνήτη

A8: Οι κηφήνες, οι βάτραχοι κι οι ακρίδες

A13: Η ζωή μου περνά σκυμμένη σκλάβα

A14: Η τύχη μάς αντάμωσε τους δυο

Α16: Μακάριοι που πεινάν και που διψάνε

Α17: Χαλκόπλαστος για πάντα καβαλάρης

Α18: Μπροστά η ζωή, κι όποια ζωή' το πίσω

Α19: Ο κόλακας κι ο ψεύτης χαλασμοί σου


B1: Στ' ακάθαρτα κυλήστε μας του βούρκου

Β2: Πρόγονους πάρε, απόγονους, δαιμόνους

Β3: Ζαγάρια και τσακάλια και κοκκόροι

Β4: Σκύλος κοκαλογλείφτης φέρνει γύρα

Β5: Οι βωμοί συντριμμένοι, και σβησμένα

Β6: Τα κεφάλια του Γένους και του Κράτους

Β8: Και για μούντζα ο λαός και για λιβάνι.

B9: Οι μεγάλες πατρίδες δε μετριένται

B10: Δεν ξέρω εγώ κανένα θεό Χρέος,

B13: Όποιος στοχαστικός, σα γιαταγάνι

B15: Στο αίμα μου κρατώ κι από μια στάλα

B18: Ονειρεύομαι, πλάθω, ζω το στίχο

B19: Ιδεολόγοι και νιτερεσολόγοι

Β24: -Τα παλάτια. Κι αυτά; - Και τι με τούτο;

 




 

 

Επιστροφή στα Αφιερώματα
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου