Η χειρότερη μετάφραση όλων των εποχών;

Φυσικά, ο τίτλος που απονέμω εδώ είναι προσωρινός, γι' αυτό και το ερωτηματικό· από την πείρα μου, είναι πολύ παρακινδυνευμένο να πεις ότι κάτι είναι το χειρότερο, ιδίως μια μετάφραση. Όποιος αναγνώστης της σελίδας αυτής έχει υπόψη του άλλο έργο που θα μπορούσε με αξιώσεις να διεκδικήσει τον τίτλο, τον θερμοπαρακαλώ να μου το γνωστοποιήσει, επειδή εμείς οι μεταφραστές μπορούμε να διασκεδάσουμε πολύ (αφού βεβαίως έχουμε τραβήξει τα μαλλιά μας και κόψει τις φλέβες μας) με τα αμαρτήματα του συναφιού μας.

Μιλάω για το βιβλίο Μαρτυρία. Τα απομνημονεύματα του Ντμίτρι Σοστακόβιτς όπως εξιστορούνται και εκδίδονται από τον Σόλομον Βολκώφ, που εκδόθηκε στα ελληνικά από αγγλικό πρωτότυπο από τον καλό εκδ. οίκο Νεφέλη το 1982, σε μετάφραση Εύης Χατζηδήμου. Το είχα τότε διαβάσει, όταν έκανα τα πρώτα μου βήματα στη μετάφραση, και είχα φρίξει. Μετά ήθελα να το ανθολογήσω, διότι τόσα και τέτοια μαργαριτάρια μαζεμένα δεν βρίσκονται εύκολα, αλλά το βιβλίο είχε παραπέσει σε κάποια μετακόμιση. Τύχη αγαθή θέλησε να το ξαναβρώ τυχαία από έναν φίλο. Εννοείται ότι δεν αποδελτίωσα παρά ελάχιστα από τα λάθη, ίσως τα πιο χτυπητά. Πολλά θα μου ξέφυγαν στο επιπόλαιο ξεφύλλισμα που έκανα.

Η μετάφραση λοιπόν είναι, κυριολεκτικά, απερίγραπτα κακή. Έχει μυριάδες λάθη, και μάλιστα λάθη εξώφθαλμα που πολύ εύκολα τα πιάνει κανείς κι ας μην έχει το πρωτότυπο (δεν το έχω δει), διότι στην πλειοψηφία τους είναι λάθη που αφορούν ονόματα ανθρώπων ή πόλεων, τίτλους έργων, καθιερωμένες εκφράσεις. Εδώ δεν βοηθάει και πολύ το λεξικό. Ο μεταφραστής πρέπει να έχει γενική παιδεία, εξοικείωση με το αντικείμενο, να κάνει τον κόπο να ανοίξει εγκυκλοπαίδεια. Θα έμοιαζε αυτονόητο ένα βιβλίο σαν κι αυτό, που αναφέρεται στη ζωή στη Σοβιετική Ένωση και στη μουσική, να ανατεθεί σε μεταφραστή στοιχειωδώς εξοικειωμένο με τα θέματα αυτά. Όπως θα δείτε, προφανώς αυτό δεν έγινε.

α) Λάθη μεταγραφής

Ένας επιπλέον παράγοντας που γέννησε πολλά λάθη (χωρίς να τα δικαιολογεί!) είναι ότι το πρωτότυπο κείμενο ήταν στα αγγλικά. Έτσι, η μεταφράστρια θεώρησε καλό να εξαγγλίσει την προφορά ονομάτων ανθρώπων και τόπων. Παραδείγματα:

Ορντζοκίκιτζ αντί Ορντζονικίτζε (σ. 77)

Γκάουκ αντί Γκωκ (99-100 και αλλού)

Χάιντ αντί Χάυδν (127)

Λουνασάρσκι αντί Λουνατσάρσκι (175)

Φράνζ αντί Φρούνζε (185)

Άρκανγκελσκ αντί Αρχανγκέλσκ (201)

Ντουσάνμπ αντί Ντουσανμπέ (338)

Χάιντμιθ αντί Χίντεμιτ (354)

Γράφω πρώτα το όνομα όπως παρουσιάζεται στο βιβλίο και μετά το σωστό. Σε παρένθεση ο αριθμός σελίδας.

β) Λάθη σε τυποποιημένες εκφράσεις

Ο υπότιτλός μου είναι μάλλον ανακριβής. Συγκεντρώνω εδώ ορισμένες περιπτώσεις λαθών όπου η γνώση της γλώσσας (αν υποθέσουμε ότι υπάρχει) δεν αρκεί, χρειάζεται και εξοικείωση με το αντικείμενο.

Και καλά ως εδώ, αυτά είναι ας πούμε ειδικώς σοβιετικά και κομμουνιστικά και δεν θα κρεμάσουμε την καλή μεταφράστρια επειδή τα αγνοεί και τα μεταφράζει κατά το δοκούν.

Αγνοεί όμως και τον Εμφύλιο Πόλεμο της Ισπανίας και τον μεταφράζει "Πολιτικό Πόλεμο"; (σ. 334) Και χάθηκε να ανοίξει ένα λεξικό για να δει τι σημαίνει "civil war"?

γ) Λάθη σε τίτλους (έργων κτλ.)

Οι τίτλοι έργων είναι από τις πιο επικίνδυνες μεταφραστικές παγίδες, διότι είναι δύσκολο να ξέρει ο μεταφραστής πώς έχουν αποδοθεί όλοι στα ελληνικά. Και εδώ όμως, μια καλή εγκυκλοπαίδεια βοηθάει πολύ. Στην προκειμένη περίπτωση θα είχε βοηθήσει τη μεταφράστρια να αποδώσει σωστά όλα τα παρακάτω (εκτός από ένα) Έτσι όμως θα είχαμε χάσει μερικά "εκκωφαντικά" μαργαριτάρια -διότι οι "μεταφράσεις" τίτλων είναι πράγματι το Βατερλώ του βιβλίου.

Ας ξεκινήσουμε από τα πταίσματα:

 

Αλλά προχωράμε παρακάτω:

Και φτάνουμε στα τερατώδη:

 

δ) Αγγλισμοί-αμερικανισμοί

ε) Άλλα μαργαριτάρια

Κι αν τα περισσότερα λάθη της μετάφρασης αφορούν τη μεταγραφή ονομάτων, τη μετάφραση τίτλων ή άλλα που μπορεί κανείς να τα βρει ανοίγοντας μιαν εγκυκλοπαίδεια, ας μη νομιστεί ότι η μετάφραση "κατά τα άλλα" είναι καλή. Παραθέτω ένα μόνο παράδειγμα γιατί πρόκειται για λάθος αρκετά διαδεδομένο. Όταν στα αγγλικά κάποιος περιγράφει κάτι που γινόταν κατ' εξακολούθηση στο παρελθόν, χρησιμοποιεί το would. Αυτό το would όμως δεν πρέπει να μεταφράζεται στα ελληνικά με υποθετικό μέλλοντα, αλλά με παρατατικό.

Παράδειγμα από τη σ. 391. "Ο Στάλιν είχε αναμφίβολα την ευθύνη για τα πάντα. Αν διέταζε να γίνει μια ταινία, θα γινόταν. Αν διέταζε να σταματήσει το γύρισμα, θα σταματούσε. ... Αν ο Στάλιν διέταζε μια τελειωμένη ταινία να καταστραφεί, θα καταστρεφόταν." Στα ελληνικά, όλα αυτά τα θα είναι περιττά.

Και ένα ακροτελεύτιο λάθος, στην τελευταία σελίδα του βιβλίου, την 429 (φυσικά έχω παραλείψει εκατοντάδες άλλα), που κι αυτό είναι καθαρά γλωσσικό. Σε μια υποσημείωση, διαβάζουμε ότι ο Χ. και ο Ψ. ήταν "αξιωματούχοι της αστυνομίας, που έφτασαν στον υψηλότερο βαθμό, κάτω απ' τον Νικόλαο Ι." Κάτω; Θα πίστευε κανείς ότι ο Νικόλαος Ι ήταν... αστυνομικός διευθυντής και είχε υπαρχηγούς του τους Χ. και Ψ. Όχι βέβαια, απλώς η καλή κυρία μεταφράζει κατά λέξη το "under Nicholas I". Και βέβαια, αυτό στα ελληνικά, αν δεν θέλεις να πεις "στην εποχή του [τσάρου] Νικολάου του 1ου" θα το πεις "επί τσάρου Νικολάου 1ου", όπως άλλωστε λέμε κι εμείς "διορίστηκε διευθυντής επί Καραμανλή" ή "επί χούντας" και όχι βέβαια "κάτω από τον Καραμανλή"!

Επίλογος; Δεν χρειάζεται. Νομίζω είναι φανερό γιατί προτείνω το βιβλίο αυτό για τον τίτλο της χειρότερης μετάφρασης όλων των εποχών, τόσο κακής που καταντάει αριστουργηματική. Επειδή όμως, ξαναλέω, τίποτα δεν αποκλείει να παρουσιαστεί κάποιο ακόμα χειρότερο δείγμα, ας κρατήσουμε κάποια επιφύλαξη.

 

 

Επιστροφή στις σελίδες για τη μετάφραση
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου







This page has been visited times.




© 2002 Νίκος Σαραντάκος

Γράψτε μου / Mail me