Ο Νίκος Καζαντζάκης Το έργο και η ζωή του

(Από την ομιλία του Δημήτρη Νικολόπουλου)

Μιλώντας κανείς για τον Νίκο Καζαντζάκη, ακόμα και αν έχει τις ηρωικότερες προθέσεις, τον ευσεβέστερο πόθο, αισθάνεται ότι βρίσκεται μπροστά σε έναν πνευματικό ωκεανό, που είναι αδύνατο να τον χαρτογραφήσει, είναι ακατόρθωτο να τον διαβεί. Θα περιοριστεί κατ΄ ανάγκην σε κάποιες λίγες πλευρές, σε δειλές προσεγγίσεις και σε ατελείς απόπειρες. Μ΄ άλλα λόγια και πιο απλά ίσως θα καταφύγει σε σχηματοποιήσεις, σε κατ΄ οικονομίαν αναφορές, σε «στρογγυλέματα».

Η παρουσίαση του έργου του Νίκου Καζαντζάκη και η αξιολόγηση του εκτιμώ πως μπορεί να σχετιστεί με την ανάλυση τριών παραγόντων:

1^ος παράγοντας: Η ικανότητα του Καζαντζάκη στη λογοτεχνική ανάπλαση της πραγματικότητας. Δηλαδή η ξεχωριστή, ακόμα και για λογοτέχνη, ικανότητά του να περιγράφει το τοπίο, τα κτίσματα και τα αντικείμενα με τρόπο παραστατικό και ταυτόχρονα βαθιά συγκινησιακό. Πρόκειται για περιγραφές στις οποίες συνδυάζεται άριστα η απεικονιστική ακρίβεια με τον συναισθηματικό και κριτικό σχολιασμό. Οι καζαντζάκειες περιγραφές είναι υποβλητικές και ευχάριστες. Είναι όμως και «κάτι» περισσότερο, είναι διδακτικές. Έτσι ενσταλάζονται τελικά στη συνείδηση του αναγνώστη ως πνευματικές εμπειρίες.

Η αρτιότητα, η δύναμη, αυτών των περιγραφών έχει ως βασικό της στήριγμα τον τρόπο με τον οποίο χειρίζεται ο Καζαντζάκης τη γλώσσα. Ο Καζαντζάκης γνωρίζει σε βάθος και στην πλήρη διαχρονία της, δηλαδή στην όλη σταδιακή της εξέλιξη, την ελληνική γλώσσα. Το λεξιλόγιο του το αντλεί από μιαν απέραντη δεξαμενή, που απλώνεται από τα ομηρικά έπη μέχρι και τις κρητικές μαντινάδες, ή ακόμη και από τους πιο απόμακρους και σπάνιους ιδιωματισμούς, αυτούς που αν δεν διασώσει η λογοτεχνία θα περάσουν άδοξα στην αιώνια λήθη.

Συμπερασματικά λοιπόν θα έλεγα πως η περιγραφική δύναμη και η γλωσσική κατάρτιση του Νίκου Καζαντζάκη είναι οι δυο όψεις του ίδιου νομίσματος.

2^ος παράγοντας. Η αξιοσύνη του έργου του Νίκου Καζαντζάκη σχετίζεται με την προβολή ενός αγωνιστικού προτύπου ζωής, που ενσαρκώνεται, και μάλιστα με τρόπο πειστικότατο, απ΄ τους μυθιστορηματικούς του ήρωες.

Οι ήρωες του αγωνίζονται ενάντια σε κάθε μορφή καταπίεσης και διακατέχονται από το πάθος της Ελευθερίας και της Δικαιοσύνης. Αντιστρατεύονται τη συμβατικότητα και επιχειρούν την υπέρβαση ή και το «αδύνατο».Εμπνέονται από ιδανικά και είναι έτοιμοι να θυσιαστούν γι΄ αυτά, παραμένοντας συνεπείς μέχρι τέλους. Μας πείθουν, μέσα βέβαια από την καζαντζάκεια ηθογράφησή τους, ότι πράγματι αδιαφορούν για το θάνατο και τοποθετούν το νόημα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας πάνω απ΄ αυτόν.

Ο Καζαντζάκης, τελικά, προβάλει την οικουμενική διάσταση της ελληνικότητας. Είναι ελληνότροπος και ταυτόχρονα οικουμενικός, παγκόσμιος, κοσμοπολιτικός. Και δεν είναι βέβαια τυχαίο ότι είναι ο μοναδικός έλληνας πεζογράφος με εμπεδωμένη και μακροχρόνια αναγνώριση και καταξίωση διεθνώς. Τα έργα του έχουν μεταφραστεί σχεδόν σε όλες τις ομιλούμενες γλώσσες του κόσμου και διδάσκονται σε διάφορα πανεπιστήμια της υφηλίου ως αντιπροσωπευτικό δείγμα της νεοελληνικής λογοτεχνίας.

3^ος παράγοντας. Στη μεγαλοσύνη του καζαντζάκειου έργου συνέβαλε καθοριστικά ο διάχυτος και βαθύς φιλοσοφικός στοχασμός που διέπει τα μυθιστορήματά του.

Ο Νίκος Καζαντζάκης αντιμετωπίστηκε και σχολιάστηκε απ΄ τους κριτικούς αλλά και απ΄το αναγνωστικό κοινό, σχεδόν ισοβαρώς – «ισόποσα» ως λογοτέχνης και ως φιλόσοφος. Κάποιοι μάλιστα στο πρόσωπο του είδαν περισσότερο τον φιλόσοφο και λιγότερο τον λογοτέχνη. Ισχυρίστηκαν δηλαδή ότι η λογοτεχνία ήταν για αυτόν το πρόσχημα για να αναδείξει με τρόπο παραστατικό, συμβολικό ή έστω και πιο εκλαϊκευτικό τις φιλοσοφικές του αντιλήψεις. Πάντως εκτός από λογοτεχνικά έργα, έγραψε και έργα καθαρού φιλοσοφικού περιεχομένου. Το πιο αντιπροσωπευτικό από αυτά είναι η «Ασκητική».

Ακόμη τον απασχόλησαν και ζητήματα σχετικά με τον χώρο της πολιτικής φιλοσοφίας, όπως: ο κομμουνισμός, ο φιλελευθερισμός, ο καπιταλισμός, τα θεοκρατικά καθεστώτα, η προκατάληψη, η δεισιδαιμονία, η ιστορική παράδοση, ο μαρξισμός ως θεωρία και πράξη, η ρωσική οκτωβριανή επανάσταση του 1917, ο εθνικισμός, ο φασισμός, τα καθεστώτα του Φράνκο, του Μουσολίνι και του Χίτλερ, οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι και οι εμφύλιοι πόλεμοι της Ισπανίας και της Ελλάδας.

Τον πολιτικό στοχασμό του Καζαντζάκη απασχόλησε ιδιαίτερα η αντίθεση της χριστιανικής διδασκαλίας, ως περιεχομένου, με τη δράση και τις συμπεριφορές του Ιερατείου. Στα μυθιστορήματα «ο Χριστός ξανασταυρώνεται» και «ο τελευταίος πειρασμός» μέσα από τους συμβολισμούς της λογοτεχνικ’ής γλώσσας περιγράφεται και στηλιτεύεται αυτή η αντίθεση.

Ο ίδιος διακήρυττε πως δεν ανήκει σε καμιά ιδεολογία. Έτσι όσοι τον θεωρούν αποκλειστικά «δικόν» τους, μάλλον απατώνται ή μιλάνε εκ του πονηρού.

Τον Καζαντζάκη τον εκφράζει η θρυλική φράση, παρμένη από την «Ασκητική», που στεφανώνει ως επιτάφιο επίγραμμα, ως αμάραντη πνευματική δάφνη, το μνήμα του, εκεί, στο Ηράκλειο της Κρήτης

«Δεν ελπίζω τίποτα, δε φοβούμαι τίποτα, είμαι ελεύθερος»